Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie

Żydowski Instytut Historyczny po raz pierwszy pokazuje ikonograficzne archiwum Muzeum Żydowskiego w Berlinie - instytucji otwartej 24 stycznia 1933 roku, tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów, i zlikwidowanej po pogromie listopadowym. Z rozproszonej kolekcji ocalało ponad cztery tysiące tekturowych plansz, odnalezionych po wojnie w magazynie na Dolnym Śląsku. Wystawa czynna od 10 kwietnia do 30 listopada 2026.

Żydowski Instytut Historyczny o wystawie:

Żydowskie Muzeum w Berlinie, pomimo iż funkcjonowało zaledwie pięć lat, zgromadziło pokaźny zasób rzeźb, obrazów, grafik i judaików. Po pogromie listopadowym w Niemczech, tzw. „nocy kryształowej” instytucja została zlikwidowana, a jej liczne zbiory rozproszyły się po świecie lub całkowicie zaginęły. Z kolekcji ocalało jednak tzw. ikonograficzne archiwum - ponad cztery tysiące tekturowych plansz, na których umieszczono fotografie, ryciny i rysunki szeroko ilustrujące przedwojenną sztukę i kulturę żydowską. Po II wojnie światowej zbiór został odnaleziony w poniemieckim magazynie na Dolnym Śląsku. W wyniku przeprowadzonej akcji rewindykacyjnej znalazł się w posiadaniu Skarbu Państwa, a następnie został przekazany do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, gdzie jest przechowywany do dziś.

Wystawa Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie po 75 latach od przekazania zbioru po raz pierwszy prezentuje ikonograficzne archiwum tej instytucji. Ekspozycja stanowi próbę przywrócenia pamięci o instytucji, której działalność została brutalnie przerwana, oraz o projekcie dokumentowania kultury żydowskiej, powstającym w przededniu jej zniszczenia. Ekspozycja stawia pytanie o rolę obrazów - fotografii, grafik i reprodukcji - w budowaniu i przekazywaniu wiedzy o historii oraz tożsamości społeczności żydowskiej.

Narracja wystawy rozpoczyna się od historii powstania Żydowskiego Muzeum w Berlinie, jego twórców oraz kontekstu społecznego i politycznego, w którym instytucja funkcjonowała. Muzeum zostało otwarte 24 stycznia 1933 roku - zaledwie tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów - i było miejscem prezentowania sztuki oraz dziedzictwa kultury żydowskiej w Niemczech. Opowiada o losach kolekcji w czasie wojny: ewakuacji zbiorów na Dolny Śląsk przez RSHA, ich powojennym odnalezieniu przez stronę polską oraz późniejszemu przekazaniu do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Centralną część wystawy stanowi prezentacja ikonograficznego archiwum jako narzędzia porządkowania wiedzy o historii i kulturze Żydów. Zestawienia obrazów, postaci i wydarzeń tworzą szczególną wizualną narrację o żydowskiej wspólnocie. Zbiór obejmuje materiały dokumentujące historię Żydów od epok dawnych aż po lata trzydzieste XX wieku. Celem zbioru było stworzenie wizualnego kompendium wiedzy o historii i kulturze Żydów oraz o ich wkładzie w rozwój kultury europejskiej, w szczególności niemieckiej. Każdą z plansz można traktować jako wizualne świadectwo przedwojennego życia społeczności, które istniało przed Zagładą.

Niezwykłość archiwum polega na ogromnym zakresie i różnorodności zgromadzonych materiałów. Plansze zawierają fotografie dzieł sztuki, reprodukcje grafik i rysunków, a także wycinki prasowe, zaproszenia czy materiały przesyłane do muzeum przez prywatne osoby i instytucje. Część z nich dokumentuje działalność samego muzeum, inne pochodzą z wielu różnych kontekstów i miejsc. Zestawione na kartach materiały tworzą szeroką wizualną mapę historii i kultury żydowskiej. Dzięki projektowi archiwum zachowały także unikatowe wizerunki dzieł i miejsc, które dziś już nie istnieją.

Na wystawie zaprezentowane zostaną oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum, negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.

Czego się spodziewać

Trzonem ekspozycji są oryginalne tekturowe plansze z ikonograficznego archiwum, a obok nich negatywy i diapozytywy oraz dokumenty dotyczące działalności berlińskiego muzeum. Uzupełnieniem są wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji i materiały archiwalne o losach kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.

Wystawie towarzyszy esej filmowy „Wege zur Kunsterziehung / Drogi edukacji artystycznej / A Guide for Art Education” w reżyserii Yael Vishnizki Levi, który bada pęknięcia w historii kolekcji, oraz katalog z artykułami naukowymi, esejami interpretacyjnymi i reprodukcjami. Kuratorką wystawy jest Marta Kapełuś, projekt aranżacji przygotowała Aneta Faner.

Bilety i godziny otwarcia znajdziesz na stronie instytutu.