Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie

Żydowski Instytut Historyczny po raz pierwszy pokazuje ikonograficzne archiwum Muzeum Żydowskiego w Berlinie - instytucji otwartej 24 stycznia 1933 roku, tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów, i zlikwidowanej po pogromie listopadowym. Z rozproszonej kolekcji ocalało ponad cztery tysiące tekturowych plansz, odnalezionych po wojnie w magazynie na Dolnym Śląsku. Wystawa czynna od 10 kwietnia do 30 listopada 2026.

Żydowski Instytut Historyczny o wystawie:

Żydowskie Muzeum w Berlinie, pomimo iż funkcjonowało zaledwie pięć lat, zgromadziło pokaźny zasób rzeźb, obrazów, grafik i judaików. Po pogromie listopadowym w Niemczech, tzw. „nocy kryształowej” instytucja została zlikwidowana, a jej liczne zbiory rozproszyły się po świecie lub całkowicie zaginęły. Z kolekcji ocalało jednak tzw. ikonograficzne archiwum - ponad cztery tysiące tekturowych plansz, na których umieszczono fotografie, ryciny i rysunki szeroko ilustrujące przedwojenną sztukę i kulturę żydowską. Po II wojnie światowej zbiór został odnaleziony w poniemieckim magazynie na Dolnym Śląsku. W wyniku przeprowadzonej akcji rewindykacyjnej znalazł się w posiadaniu Skarbu Państwa, a następnie został przekazany do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, gdzie jest przechowywany do dziś.

Wystawa Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie po 75 latach od przekazania zbioru po raz pierwszy prezentuje ikonograficzne archiwum tej instytucji. Ekspozycja stanowi próbę przywrócenia pamięci o instytucji, której działalność została brutalnie przerwana, oraz o projekcie dokumentowania kultury żydowskiej, powstającym w przededniu jej zniszczenia. Ekspozycja stawia pytanie o rolę obrazów - fotografii, grafik i reprodukcji - w budowaniu i przekazywaniu wiedzy o historii oraz tożsamości społeczności żydowskiej.

Narracja wystawy rozpoczyna się od historii powstania Żydowskiego Muzeum w Berlinie, jego twórców oraz kontekstu społecznego i politycznego, w którym instytucja funkcjonowała. Muzeum zostało otwarte 24 stycznia 1933 roku - zaledwie tydzień przed przejęciem władzy przez narodowych socjalistów - i było miejscem prezentowania sztuki oraz dziedzictwa kultury żydowskiej w Niemczech. Opowiada o losach kolekcji w czasie wojny: ewakuacji zbiorów na Dolny Śląsk przez RSHA, ich powojennym odnalezieniu przez stronę polską oraz późniejszemu przekazaniu do Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie.

Centralną część wystawy stanowi prezentacja ikonograficznego archiwum jako narzędzia porządkowania wiedzy o historii i kulturze Żydów. Zestawienia obrazów, postaci i wydarzeń tworzą szczególną wizualną narrację o żydowskiej wspólnocie. Zbiór obejmuje materiały dokumentujące historię Żydów od epok dawnych aż po lata trzydzieste XX wieku. Celem zbioru było stworzenie wizualnego kompendium wiedzy o historii i kulturze Żydów oraz o ich wkładzie w rozwój kultury europejskiej, w szczególności niemieckiej. Każdą z plansz można traktować jako wizualne świadectwo przedwojennego życia społeczności, które istniało przed Zagładą.

Niezwykłość archiwum polega na ogromnym zakresie i różnorodności zgromadzonych materiałów. Plansze zawierają fotografie dzieł sztuki, reprodukcje grafik i rysunków, a także wycinki prasowe, zaproszenia czy materiały przesyłane do muzeum przez prywatne osoby i instytucje. Część z nich dokumentuje działalność samego muzeum, inne pochodzą z wielu różnych kontekstów i miejsc. Zestawione na kartach materiały tworzą szeroką wizualną mapę historii i kultury żydowskiej. Dzięki projektowi archiwum zachowały także unikatowe wizerunki dzieł i miejsc, które dziś już nie istnieją.

Na wystawie zaprezentowane zostaną oryginalne plansze z ikonograficznego archiwum, negatywy i diapozytywy, a także dokumenty związane z działalnością Muzeum Żydowskiego w Berlinie. Ekspozycję uzupełniają wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji oraz materiały archiwalne dokumentujące losy kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.

Czego się spodziewać

Trzonem ekspozycji są oryginalne tekturowe plansze z ikonograficznego archiwum, a obok nich negatywy i diapozytywy oraz dokumenty dotyczące działalności berlińskiego muzeum. Uzupełnieniem są wybrane dzieła sztuki powiązane z historią instytucji i materiały archiwalne o losach kolekcji po jej zamknięciu w 1938 roku.

Wystawie towarzyszy esej filmowy „Wege zur Kunsterziehung / Drogi edukacji artystycznej / A Guide for Art Education” w reżyserii Yael Vishnizki Levi, który bada pęknięcia w historii kolekcji, oraz katalog z artykułami naukowymi, esejami interpretacyjnymi i reprodukcjami. Kuratorką wystawy jest Marta Kapełuś, projekt aranżacji przygotowała Aneta Faner.

Bilety i godziny otwarcia znajdziesz na stronie instytutu.

Wydarzenia towarzyszące

Instytut oznacza te wydarzenia jako towarzyszące wystawie. Adres ŻIH: ul. Tłomackie 3/5.

• 1.10.2026, 18:00 - spotkanie „Między Niemcami, Żydami a Polakami - postaci z pogranicza” o żydowskich artystach, intelektualistach, przedsiębiorcach i działaczach z dawnych wschodnich terenów Rzeszy, dziś należących do Polski, m.in. Ernście Tollerze, Bertholdzie Kempinskim i Lotte Jacobi. Rozmawiają dr Szymon Pietrzykowski (ŻIH), Kornelia Kurowska (Stowarzyszenie Wspólnota Kulturowa „Borussia” w Olsztynie) i Magdalena Pospieszałowska (Muzeum Górnośląskie w Bytomiu) (zapowiedź).
• 4.10.2026, 10:00-15:00, i 11.10.2026, 10:00-14:00 - bezpłatne warsztaty fotograficzne „Jak fotografować coś, czego już nie ma” z Maćkiem Nabrdalikiem, fotografem agencji VII: poszukiwanie fotograficznego języka do opowiadania o nieobecności przedwojennej żydowskiej Warszawy; pierwsze spotkanie poświęcone jest Muranowowi. Zapis obejmuje oba spotkania, liczba miejsc ograniczona: rezerwacja@jhi.pl, w tytule „Warsztaty fotograficzne 4.10_11.10”, najpóźniej do 2 października, 14:00. Miejsce: Błękitny Wieżowiec, wejście od ul. Tłomackie 3/5 (zapowiedź).
• 4.10.2026, 12:00 - bezpłatne oprowadzanie dla seniorek i seniorów w ramach Weekendu Seniora z Kulturą; prowadzi kuratorka Marta Kapełuś (zapowiedź).
• 25.10.2026, 12:00 - bezpłatne oprowadzanie kuratorskie. Zapisy: rezerwacja@jhi.pl, w tytule „Oprowadzanie 25.10”, najpóźniej do 23 października, 13:00; liczba miejsc ograniczona (zapowiedź).