Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma

Czego się spodziewać

Budynek przy Tłomackie 3/5 stoi tu od lat 30. XX wieku. Zbudowany jako siedziba Instytutu Nauk Judaistycznych i Głównej Biblioteki Judaistycznej — tuż obok Wielkiej Synagogi, największej synagogi w Warszawie. W tym samym budynku, podczas okupacji, grupa Oneg Szabat prowadzona przez historyka Emanuela Ringelbluma potajemnie dokumentowała życie i zagładę warszawskiego getta. To nie jest zwykłe muzeum. To miejsce, w którym historia się działa — i wciąż jest obecna w ścianach i podłodze.

Wystawa stała nosi tytuł zaczerpnięty ze słów 19-letniego Dawida Grabera, który pomagał zakopywać archiwum: “Co nie mogliśmy wykrzyczeć światu, schowaliśmy w ziemi.” Centralnym eksponatem jest jedna z dwóch oryginalnych baniek na mleko, w których ukryto archiwum — zardzewiały metalowy pojemnik, który ocalił jeden z najważniejszych zbiorów dokumentów Holokaustu na świecie. Wokół niego — oryginalne dokumenty, listy, dzienniki, rysunki, podziemna prasa, osobiste świadectwa. Na drewnianym stole wypisano biografie członków Oneg Szabat — z około 60 osób przeżyły tylko 3.

Na podłodze głównej sali widać ślady pożaru z 16 maja 1943 roku, kiedy Niemcy wysadzili Wielką Synagogę tuż obok. SS-Gruppenführer Jürgen Stroop osobiście zdetonował ładunki. Ogień wdarł się do budynku biblioteki — przypalenia podłogi są autentyczne, nie zrekonstruowane. Podczas konserwacji w 2016-2017 odkryto pod podłogą zwęglone elementy drewniane z tamtego dnia.

Druga wystawa stała — “Bejt tfila — Dom modlitwy” — to odtworzone wnętrze synagogi z oryginalnymi meblami i przedmiotami liturgicznymi z XVIII-XIX wieku, uratowanymi z polskich i niemieckich synagog. Wiele z nich nosi widoczne ślady zniszczeń wojennych. Maksymalnie 15 osób jednocześnie — kameralna, przejmująca przestrzeń.

Archiwum Ringelbluma zostało wpisane na listę UNESCO Pamięć Świata w 1999 roku. To jedno z niewielu muzeów na świecie, którego centralny eksponat posiada taki status. Instytut przechowuje również ponad 7 milionów stron dokumentów, 40 000 fotografii, 15 000 dzieł sztuki i 85 000 woluminów — największą bibliotekę judaistyczną w Polsce.

Wskazówki

• Poniedziałki wstęp wolny. Ale limity wejść obowiązują (35 osób na wystawie stałej jednocześnie). Warto przyjść wcześnie.
• Połącz z POLIN. Muzeum jest 200 metrów stąd, po drugiej stronie ulicy. POLIN opowiada 1000-letnią historię Żydów polskich, ŻIH skupia się na wojennym archiwum i akcie oporu przez dokumentację. Razem dają pełny obraz.
• Mała przestrzeń, ogromny ciężar emocjonalny. To nie jest duże muzeum, ale treść jest niezwykle poruszająca. Zaplanuj 1,5-2,5 godziny. Daj sobie czas na przetworzenie.
• Oprowadzanie z przewodnikiem — warto. 30 PLN/osobę po polsku, 40 PLN po angielsku. Dokumenty i artefakty zyskują ogromnie w kontekście narracji.
• Patrz na podłogę. Ślady pożaru z wybuchu Wielkiej Synagogi w 1943 roku łatwo przeoczyć, jeśli nie wiesz, że trzeba szukać.
• Pobierz aplikację Explainit przed wizytą — audioprzewodnik jest dostępny przez aplikację mobilną.
• Szatnia obowiązkowa. Zostawiasz torby i okrycia przed wejściem na wystawy.
• Soboty nieczynne. Piątek ma krótsze godziny (zamknięcie o 16:00). Planuj wizytę w inne dni.
• Wystawy dwujęzyczne — opisy po polsku i angielsku.
• Genealogia. Instytut oferuje usługi genealogiczne dla osób szukających polsko-żydowskich korzeni rodzinnych. Kontakt: familyheritage@jhi.pl.

Jak dojechać

Metro: Stacja Ratusz-Arsenał (M1) — dosłownie 2 minuty pieszo, najbliższa stacja metra do muzeum.

Tramwajem: Przystanek Metro Ratusz Arsenał — linie 4, 13, 18, 20, 23, 26, 35. Alternatywnie plac Bankowy — linia 15.

Autobusem: Przystanek Metro Ratusz Arsenał — linie 107, 111, 160, 190, 227, 527. Plac Bankowy — linie 222, 520, E-2.

Pieszo z POLIN: 200 metrów, 2-3 minuty. Z Zamku Królewskiego: ~1 km, 12-15 minut przez Stare Miasto.

Muzea w pobliżu

Historia

Historia Żydowskiego Instytutu Historycznego to historia ocalenia — ludzi, dokumentów i pamięci.

Jesienią 1940 roku, kilka miesięcy po zamknięciu getta warszawskiego, historyk Emanuel Ringelblum powołał tajną grupę dokumentacyjną. Nazwał ją Oneg Szabat — “Radość Soboty” — bo spotkania odbywały się w soboty, pod przykrywką Żydowskiej Samopomocy Społecznej działającej właśnie w budynku przy Tłomackie. W skład grupy wchodzili historycy, pisarze, rabini, nauczyciele, pracownicy społeczni — około 60 osób z różnych środowisk getta. Ich działalność pozostawała całkowicie tajna.

Przez ponad dwa lata grupa gromadziła wszystko: eseje, dzienniki, rysunki, plakaty, fotografie, podziemną prasę, listy, bilety, kartki żywnościowe, dokumenty urzędowe. Stosowali nowoczesne metody zbierania danych — standaryzowane ankiety, ustrukturyzowane raporty. Na początku dokumentowali życie pod okupacją. Od początku 1942 roku, gdy dotarły do nich wiadomości o masowych eksterminacjach, zmienili cel — dokumentowali zagładę.

Latem 1942 roku, gdy deportacje do Treblinki przyspieszyły, Ringelblum uruchomił desperacki plan ocalenia archiwum. Pierwszą partię — 10 metalowych puszek — zakopano w piwnicy dawnej szkoły Borochowa przy Nowolipki 68. W lutym 1943 roku ukryto drugą partię — 2 duże bańki na mleko — w tym samym miejscu. Trzecią partię zakopano 19 kwietnia 1943 roku w szczotkarni przy Świętojerskiej 34 — ta część nigdy nie została odnaleziona. Prawdopodobnie leży pod terenem obecnej ambasady chińskiej; poszukiwania w 2005 roku nie przyniosły rezultatu.

Ringelblum uciekł z getta w 1943 roku i ukrył się z rodziną. W marcu 1944 roku odkryto ich kryjówkę pod szklarnią przy Grójeckiej 81. Został rozstrzelany wraz z żoną, 12-letnim synem i polską rodziną, która ich ukrywała.

Pierwszą partię archiwum odnaleziono 18 września 1946 roku — inicjatorką poszukiwań była Rachela Auerbach, jedna z zaledwie trzech ocalałych członkiń Oneg Szabat. Drugą partię (bańki na mleko) odkryto przypadkowo 1 grudnia 1950 roku.

Sam Instytut powstał 1 października 1947 roku, przekształcony z Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej. Mieści się w tym samym budynku przy Tłomackie, który pamiętał spotkania Oneg Szabat, pożar Wielkiej Synagogi i lata getta. W 2009 roku Instytut otrzymał imię Emanuela Ringelbluma i status państwowej instytucji kultury.

Archiwum Ringelbluma — około 6000 dokumentów, 35 000 stron — zostało wpisane na listę UNESCO Pamięć Świata w 1999 roku. Pełna edycja naukowa (38 tomów) ukazała się w 2017 roku. Materiały są dostępne cyfrowo przez portal DELET. Książka Samuela D. Kassowa “Kto napisze naszą historię?” (2007) i film dokumentalny Roberty Grossman (2019) przyniosły tej historii międzynarodowy rozgłos.