Dojrzewanie

Od 1 maja do 20 września 2026 roku Zachęta - Narodowa Galeria Sztuki pokazywała zbiorową wystawę o dorastaniu: filmy, instalacje i obiekty, a trzy projekty powstały wspólnie z osobami nastoletnimi, w tym z ukraińskim kolektywem fra fra fra. W wystawie i programie towarzyszącym wzięło udział 17 artystów, artystek i kolektywów.

Zachęta o wystawie:

Dojrzewanie to uniwersalna opowieść o kruchości, wstydzie i szukaniu sensu w dzisiejszym chaotycznym świecie, w której mogą odnaleźć się zarówno osoby nastoletnie, jak i dorosłe.

W jaki sposób sztuka współczesna opisuje czas przejścia od dzieciństwa do dorosłości i problemy, z którymi mierzą się dziś osoby nastoletnie? Czy narzędzia artystyczne mogą im pomóc w budowaniu relacji i tworzeniu alternatywnych form komunikacji w chaotycznym świecie natłoku obrazów i informacji? Czy są w stanie dać realne wsparcie w przeżywanych przez nich kryzysach emocjonalnych i przywrócić poczucie sprawczości?

Wspólnym wątkiem prezentowanych na wystawie filmów, instalacji i obiektów jest doświadczenie dojrzewania w realiach współczesnego świata. Z jednej strony, wojna tocząca się w bliskim sąsiedztwie i katastrofa klimatyczna wzmacniają w osobach nastoletnich przeświadczenie o braku pewnej przyszłości, z drugiej, doświadczają na co dzień przemocy rówieśniczej i systemowej, będącej jedną z głównych przyczyn kryzysu zdrowia psychicznego. I wreszcie chaos wynikający z natłoku obrazów, fake newsów i nieustająca presja wywierana przez media społecznościowe.

Zaproszeni do wystawy artyści, artystki i osoby artystyczne przyglądają się granicom między dzieciństwem a dorosłością. Laserowa opera Matta Copsona Age of Coming opowiada o procesie dorastania i towarzyszących mu egzystencjalnych niepokojach. Inne prace dotykają takich problemów jak trudność z akceptacją swojej cielesności czy poszukiwanie tożsamości seksualnej połączone ze wstydem i lękiem przed oceną i odrzuceniem. Powracającym tematem jest samotność, wycofanie, a jednocześnie tęsknota za przynależnością do grupy. Gisèle Vienne i Mohamed Bourouissa zwracają uwagę na narzędzia systemowej przemocy wykorzystywane w strukturach rodzinnych i społecznych, które służą pozbawieniu osób nastoletnich głosu i sprawczości, podkreślając jednocześnie ogromny polityczny potencjał tej marginalizowanej grupy społecznej. Anhar Salem podejmuje temat cyberprzemocy, a Magda Szpecht w swojej interaktywnej instalacji, a także kolektyw fantastic little splash w ramach warsztatów realizowanych w trakcie wystawy skupiają się na współczesnych zagrożeniach, jak np. polityczna manipulacja poprzez media społecznościowe, jednocześnie wskazując możliwości świadomego i twórczego wykorzystania narzędzi cyfrowych.

Punktem wyjścia dla wystawy było pytanie o rolę instytucji kultury i narzędzi artystycznych jako niosących realne wsparcie osobom nastoletnim wobec poważnego kryzysu zdrowia psychicznego tej grupy wiekowej, przy jednoczesnej niewydolności systemu opieki psychiatrycznej i psychologicznej oraz kryzysu systemu edukacji. Chodziło o stworzenie przestrzeni, w której głosy osób nastoletnich mogą wybrzmieć na różne sposoby. Dlatego szczególne miejsce zajmują tu realizacje stworzone kolektywnie przez nich we współpracy z artystkami: Martą Romankiv i Weroniką Zalewską czy Anią Nowak. Ważnym punktem ekspozycji jest instalacja zaprojektowana przez Dashę Chechushkovą, w ramach której prezentowane są prace kilkunastu młodych osób z ukraińskiego kolektywu fra fra fra.

Wystawa pomyślana została jako przestrzeń eksperymentów, która zachęca do odkrywania możliwości, jakie dają kamera filmowa, poezja, działania performatywne czy praktyki teatralne - od pogłębiania umiejętności krytycznego myślenia i społecznej świadomości po wsparcie w radzeniu sobie z kryzysami emocjonalnymi.

Czego się spodziewać

Wystawa była otwarta od 1 maja do 20 września 2026. Jej tematem były realia dorastania we współczesnym świecie: kryzys zdrowia psychicznego, presja mediów społecznościowych, wojna w bliskim sąsiedztwie i katastrofa klimatyczna. Punktem wyjścia było pytanie o to, czy instytucje kultury i narzędzia artystyczne mogą realnie wspierać osoby nastoletnie - kiedy systemowa opieka psychiatryczna i edukacja zawodzą.

Wśród prac znajdowały się laserowa opera Matta Copsona Age of Coming, interaktywna instalacja Magdy Szpecht oraz realizacje Gisèle Vienne, Mohameda Bourouissy i Anhar Salem dotykające granicy między dzieciństwem a dorosłością. Część ekspozycji powstała kolektywnie z osobami nastoletnimi i artystkami: Martą Romankiv, Weroniką Zalewską i Anią Nowak. W przestrzeni zaprojektowanej przez Dashę Chechushkovą prezentowane były prace młodych twórców z ukraińskiego kolektywu fra fra fra. W trakcie wystawy odbywały się warsztaty prowadzone m.in. przez kolektyw fantastic little splash.

Prace, o których pisano najwięcej:

• „Pokój nastolatka” - wideo, obiekty i instalacja kolektywu fra fra fra pod opieką Dashy Chechushkovej, o wojnie, braku poczucia bezpieczeństwa i strachu (Trójka, 30.04.2026); prowadził do niego czarny tunel (Rzeczpospolita, 5.07.2026).
• „Szkoła (z) pytań” - instalacja Marty Romankiv i Weroniki Zalewskiej z sześciorgiem nastoletnich artystów, łącząca rzeźbę z obrazem filmowym, o tym, jak można by zreformować szkołę (Trójka).
• „I Will Be Your Mirror” - wideoperformans Ani Nowak z Heleną Wicher, Natashą Trompiz i Stefanią Sural o samoakceptacji, tożsamości i bliskości (Trójka).
• „ucieleśnianie/odcieleśnianie” - osobisty film Anhar Salem, powstały po śmierci jej siostrzenicy, ofiary internetowego hejtu (Trójka).
• Age of Coming - drugi akt trylogii animowanej opery laserowej Matta Copsona Coming of Age, opowiedziany z perspektywy niemowlęcia (Zachęta).

Pełna lista osób artystycznych i archiwum wydarzeń towarzyszących są na stronie Zachęty.

Kontekst

Polska Wikipedia opisuje dojrzewanie, czyli adolescencję, jako okres między dzieciństwem a dorosłością, w którym zmieniają się jednocześnie ciało, psychika, stosunek do płci i rola społeczna. Granice wieku są przy tym umowne: według angielskiej Wikipedii Światowa Organizacja Zdrowia wyznacza je na 10-19 lat, a niektóre definicje przesuwają koniec tego okresu aż do 30 lat.

Wystawa korzystała z tej swobody: Zachęta traktowała adolescencję także jako stan umysłu, a współkuratorka Julia Marchand od 2016 roku prowadziła platformę Extramentale, poświęconą nastoletniej estetyce w sztuce. Temat nie był w Zachęcie nowy - w 2010 roku galeria wydała katalog wystawy „Letni nieletni. Młodzież w sztuce współczesnej”.

Co piszą o wystawie

• Rzeczpospolita, Plus Minus (5.07.2026, Zofia Jabłonowska-Ratajska): bezpłatnie dostępny początek recenzji i jej zdjęcie otwierające dotyczą kolektywu fra fra fra i „Pokoju nastolatka”; wstęp przypomina, że członkowie kolektywu mieli 10-13 lat, gdy Rosja rozpoczęła pełnoskalową agresję - Jak dziś dorastać. Niepokoje wychowanków TikToka (pełny tekst dostępny tylko dla prenumeratorów).
• Trójka, Polskie Radio (30.04.2026): zapowiedź przedstawia wystawę jako dialog międzypokoleniowy i wylicza trzy projekty partycypacyjne przygotowane specjalnie na nią - Młodzi twórcy o swoim świecie czyli „Dojrzewanie” w Zachęcie.
• LABEL (28.04.2026, MG): zapowiedź cytuje kuratorki: „Nie ma wątpliwości, że młodzi dziś (obecni uczniowie szkół średnich zaliczani do pokolenia Z), wchodząc w okres dojrzewania, muszą mierzyć się z wieloma problemami i wyzwaniami, które starszym pokoleniom były zupełnie nieznane” - Trudy dorastania i dialog między pokoleniami.

Po wystawie

Do 21 września 2026 roku Zachęta nie ogłosiła kolejnego miejsca pokazu ani katalogu wystawy. Najbliżej katalogu jest książka pod redakcją współkuratorki Julii Marchand, I Am The F****** Subject: Art & Adolescence, wydana przez Lenz Press i zaprezentowana w Zachęcie 18 września 2026 roku; muzeum nie podaje ceny ani numeru ISBN.

Odnaleziono jedną recenzję - w „Rzeczpospolitej” (5.07.2026), której ocena końcowa jest dostępna tylko dla prenumeratorów; pozostałe teksty to zapowiedzi z dni otwarcia (Trójka, LABEL). Zachęta nie podała frekwencji ani nie informowała o nagrodach.

Aktualne wystawy w Zachęcie:

• Jura Shust. Żywica* Splot słoneczny - wielokanałowa instalacja białoruskiego artysty o duchowości i technologii, w pięciu salach tego samego gmachu, tylko do 27 września 2026.
• João Maria Gusmão. Śladami Białego Tygrysa - dwanaście zapętlonych projekcji filmów 16 mm, do 31 października 2026.
• Dom na korzeniach - Ana Vostruchovaitė maluje pejzaże swojego dzieciństwa w Wilnie, a Łukasz Radziszewski uczy strugania łódek z kory; w Miejscu Projektów Zachęty do 11 października 2026.

Aktualne wystawy na pokrewny temat:

• Patryk Różycki. Transformacja - dorastanie oglądane po latach: obrazy, w których artysta wraca do własnego dzieciństwa na wsi w latach 90., w Muzeum Sztuki Nowoczesnej do 11 października 2026.
• Adam Kozicki. Wojna wszystkich ze wszystkimi - malarstwo o internecie, całodobowych transmisjach i tożsamościach rozpadających się pod presją sieci, czyli o świecie, z którym mierzyli się bohaterowie „Dojrzewania”; w Muzeum Sztuki Nowoczesnej do 10 stycznia 2027.

Profil muzeum: Zachęta.