„Wolność jest w nas”

Wystawa została przygotowana w Pawilonie XII dawnego mokotowskiego więzienia. To tu po 13 grudnia 1981 roku przetrzymywano wielu działaczy opozycji. Pawilon i cele więzienne niewiele zmieniły się od tamtych czasów, a twórcy wystawy wykorzystali tę autentyczną przestrzeń, by opowiedzieć o zbrodniach stanu wojennego, represjach i determinacji ludzi, którzy nie zgodzili się na łamanie podstawowych praw obywatelskich.

Ekspozycja zajmuje trzy piętra pawilonu. Parter pokazuje, jak rodziła się nadzieja, którą brutalnie spacyfikowano po wprowadzeniu stanu wojennego. Na pierwszym piętrze przedstawiono rzeczywistość obozów internowania: korespondencję, osobiste przedmioty i dokumenty. Ostatni poziom opowiada o więźniach politycznych osadzonych na Mokotowie - w wizjerach cel umieszczono peryskopy z cytatami ówcześnie rządzących.

Motywem łączącym wszystkie części ekspozycji jest wolność słowa, przedstawiona jako „deszcz ulotek” spływających z ostatniej kondygnacji pawilonu na parter. W gablotach można obejrzeć powielacz walizkowy, megafon zdobyty na użytek Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz nadajnik „Radia Solidarność”. Wystawę można oglądać od 13 grudnia 2025 roku, od wtorku do niedzieli w godzinach 10.00-18.00, wstęp wolny.

Czego się spodziewać

Najważniejsze jest miejsce, nie gabloty. Pawilon XII to prawdziwy oddział więzienny, w którym po 13 grudnia 1981 roku siedzieli działacze opozycji, a wystawa prowadzi przez niego piętro po piętrze: od nadziei sprzed stanu wojennego, przez obozy internowania, do cel więźniów politycznych. Według zapowiedzi muzeum ekspozycja przywołuje też pacyfikację kopalni „Wujek”, brutalne tłumienie manifestacji w Warszawie i zbrodnię lubińską.

Na co zwrócić uwagę:

• Peryskopy w wizjerach cel - zamiast zajrzeć do celi, czytasz w nich cytaty ówczesnych władz o przeciwnikach politycznych.
• „Deszcz ulotek” - instalacja spływająca z najwyższej kondygnacji na parter, ze ścieżką dźwiękową z autentycznymi komunikatami radiowymi.
• Powielacz walizkowy - sprzęt, na którym podziemie drukowało bibułę poza cenzurą.
• Megafon Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela oraz nadajnik „Radia Solidarność” - oba przekazane muzeum przez darczyńców.

Do tego wielkoformatowe zdjęcia, korespondencja i przedmioty osobiste internowanych oraz wspomnienia świadków. Wystawę otwarto w 44. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego, 13 grudnia 2025 roku; muzeum nie podaje daty zamknięcia.

Kontekst

Stan wojenny wprowadzono w całej PRL w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku, żeby rozbić „Solidarność”; zawieszono go 31 grudnia 1982, a zniesiono 22 lipca 1983 roku. W tym czasie internowano około 10 tysięcy osób w kilkudziesięciu ośrodkach odosobnienia, a życie straciło ponad 70 osób.

Najkrwawsza była pacyfikacja strajku w kopalni „Wujek” w Katowicach 16 grudnia 1981 roku, gdzie zginęło dziewięciu górników; 31 sierpnia 1982 roku w Lubinie milicja zastrzeliła trzech demonstrantów. Więzienie przy Rakowieckiej było jednym z miejsc, do których trafiali aresztowani opozycjoniści, dlatego ta wystawa stoi w autentycznych celach, a nie w odtworzonej scenografii.

Bilet i czas

• Wstęp wolny. Bezpłatne są zarówno wejście do muzeum, jak i oprowadzania. Biletów nie ma, więc nie ma też osobnego „darmowego dnia”.
• Tylko z przewodnikiem. Strona wystawy podaje godziny od wtorku do niedzieli 10:00-18:00, ale muzeum w całości zwiedza się wyłącznie z przewodnikiem. Muzeum nie pisze, czy każda trasa wchodzi do Pawilonu XII - przy rezerwacji poproś wprost o tę wystawę.
• Wtorek-piątek: zapisy obowiązkowe, także dla osób indywidualnych; ostatnie wejście o 16:00. Zwiedzanie odbywa się dopiero po potwierdzeniu rezerwacji przez muzeum.
• Sobota-niedziela: bez zapisów dla osób indywidualnych, wejścia o 10:00, 12:00, 14:00 i 16:00. Grupy powyżej 10 osób zapisują się zawsze.
• Rezerwacje: od poniedziałku do piątku 8:30-16:00, tel. (22) 547 96 07 lub 693 010 380, e-mail zwiedzanie@muzeumrakowiecka37.pl.
• Wiek: od 13 lat. Polska strona wystawy dopuszcza tylko osoby powyżej 13. roku życia, a angielskie FAQ muzeum wpuszcza młodsze dzieci pod opieką rodziców - potwierdź przy rezerwacji. Z dzieckiem poniżej 13 lat lepiej tej wystawy nie planować.
• Ile czasu: zwiedzanie z przewodnikiem trwa według muzeum 1,5-2 godziny; część trasy prowadzi na zewnątrz.
• Dostępność: muzeum nie jest dostosowane do potrzeb osób poruszających się na wózkach ani osób niewidomych. Jest poczekalnia z toaletą i szafki na bagaż; parkingu brak (strefa płatnego parkowania).
• Dojazd: metro M1, stacja Pole Mokotowskie; wejście główną bramą od ul. Rakowieckiej 37. Zdjęcia ekspozycji na własny użytek są dozwolone, nagrywanie trasy i fotografowanie przewodników - nie.

Dla kogo: młodzież od 13 lat, dla której stan wojenny jest rozdziałem z podręcznika, oraz ci, którzy pamiętają lata 80. i chcą zobaczyć, gdzie trzymano internowanych. Najwygodniej przyjść w weekend, bo wtedy nie trzeba dzwonić. Pomiń, jeśli jesteś z dzieckiem poniżej 13 lat albo potrzebujesz trasy bez schodów i barier.

Co piszą o wystawie

• Gość Warszawski (12.12.2025, Agnieszka Kurek-Zajączkowska): zapowiedź obchodów rocznicy stanu wojennego, która przypomina, że w Pawilonie XII siedzieli członkowie „Ruchu”, „Komandosi”, działacze KOR i ROPCiO, a w latach 80. działacze „Solidarności” i KPN - zapowiedź, nie recenzja - artykuł

Zobacz też

• „Solidarność Walcząca” - druga wystawa o opozycji lat 80. w tym samym muzeum, w 18 celach Pawilonu Ogólnego, z odtworzoną podziemną drukarnią; dobre dopełnienie tej samej wizyty.
• „Dowody zbrodni” - przedmioty wydobyte na Łączce; pokazuje, czym Rakowiecka była w latach stalinowskich, zanim trafili tu opozycjoniści stanu wojennego.

Profil muzeum: Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL.