Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL

Muzeum wciąż jest w organizacji — stała ekspozycja powstaje. Zwiedzanie jest możliwe, ale wyłącznie z przewodnikiem i po wcześniejszej rezerwacji (w tygodniu). W weekendy wchodzisz bez zapisów na wyznaczone godziny. Wstęp wolny.

Czego się spodziewać

To nie jest klasyczne muzeum z salami wystawowymi i tablicami informacyjnymi. To jest więzienie. Czynne do 2017 roku, z prawdziwymi celami, w których ludzie siedzieli jeszcze kilka lat temu. Teraz prowadzą Cię przez korytarze, w których przez ponad czterdzieści lat komunizmu torturowano i mordowano tych, którzy walczyli o wolną Polskę.

Serce muzeum to Pawilon X — oddział śledczy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Cele o wymiarach 2 na 3,5 metra, zaprojektowane dla jednej osoby, w stalinizmie mieściły od sześciu do ośmiu więźniów. Przewodnik prowadzi przez korytarz i otwiera poszczególne cele. Pierwsza w rzędzie — cela rotmistrza Witolda Pileckiego. Człowieka, który dobrowolnie dał się zamknąć w Auschwitz, zorganizował tam ruch oporu, zbiegł, napisał raport dla aliantów — a potem został skazany na śmierć przez komunistów i stracony strzałem w tył głowy 25 maja 1948 roku. Tutaj, w tym budynku.

W tej samej sekcji — cele generała Augusta Emila Fieldorfa „Nila", zastępcy dowódcy Armii Krajowej, straconego w 1953 roku, i Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki", dowódcy 5. Brygady Wileńskiej AK. Przy celach zobaczysz medaliki, krzyżyki wydobyte z grobów, fragmenty listów rodzin błagających o ułaskawienie.

Na dziedzińcu — spacerniak z otwartym dachem, wieża strażnicza, miejsca egzekucji. W piwnicy budynku znajdowała się kotłownia, w której wykonywano wyroki śmierci. Katem był Piotr Śmietański, zwany „Rzeźnikiem z Mokotowa". Między 1945 a 1955 rokiem udokumentowano tu egzekucje co najmniej 283 więźniów politycznych.

Muzeum gromadzi też eksponaty: wydawnictwa konspiracyjne, dokumenty organizacyjne, ulotki, biuletyny, odzież więzienną, sprzęt Służby Bezpieczeństwa — miniaturowe magnetofony, tarcze, hełmy, mundury. W Pawilonie X działa wystawa „Ślady zbrodni" prezentująca fotografie i przedmioty z wykopalisk archeologicznych.

Na zwiedzanie potrzebujesz około 1,5 godziny. Przewodnik opowiada dużo i szczegółowo — to jest muzeum narracyjne, gdzie historia płynie z ust żywego człowieka, nie z ekranów dotykowych.

Uwaga: to nie jest miejsce dla dzieci. Tematyka obejmuje tortury, egzekucje, skrajne cierpienie psychiczne i fizyczne. Dla młodzieży powyżej 14 lat — tak, szczególnie w kontekście edukacji historycznej. Ale przygotuj się na to, że wyjdziesz w ciszy.

Status muzeum

Muzeum formalnie powstało 29 lutego 2016 roku decyzją Ministra Sprawiedliwości Zbigniewa Ziobry. Od 2020 roku ma status państwowej instytucji kultury. Od marca 2022 roku podlega Instytutowi Pamięci Narodowej. Dyrektorem od listopada 2023 roku jest Adrianna Garnik.

Trwa budowa stałej ekspozycji, która będzie obejmować trzy segmenty: Żołnierze Wyklęci, Więźniowie Polityczni i Bezpieka. Konkurs architektoniczny wygrała pracownia M.O.C. Architekci z Katowic (styczeń 2017). Planowane są także podziemne przestrzenie edukacyjne, kino i sala teatralna. Zabytkowy szpital więzienny został już odnowiony i udostępniony.

Ostatni więźniowie opuścili Rakowiecką w 2017 roku. Budynki przechodzą stopniową renowację — odtwarzane są ceglane elewacje historycznych pawilonów. Muzeum działa, ale w formie „w budowie" — co oznacza, że z każdą wizytą może wyglądać trochę inaczej.

Wskazówki

• Rezerwuj z wyprzedzeniem — w tygodniu rezerwacja jest obowiązkowa (telefon: +48 22 547 96 07 lub mail: zwiedzanie@muzeumrakowiecka37.pl). W weekendy przychodzisz na godzinę: 10:00, 12:00, 14:00 lub 16:00.
• Zwiedzanie wyłącznie z przewodnikiem — nie ma możliwości samodzielnego chodzenia po terenie. To ma sens — bez kontekstu historycznego cele wyglądają po prostu jak cele.
• Wstęp wolny — muzeum nie pobiera opłat.
• Ostatnie wejście o 16:00 — nie przychodź pod koniec dnia.
• Połącz z Muzeum Geologicznym PIG — dosłownie ta sama ulica (Rakowiecka 4), 10 minut spaceru. Tematycznie nijak niepowiązane, ale logistycznie wygodne, jeśli masz wolne popołudnie na Mokotowie.
• Nie planuj nic lekkiego zaraz po wizycie. Potrzebujesz chwili, żeby to przetrawić. Pole Mokotowskie jest 5 minut pieszo — dobry park na spacer po ciężkim doświadczeniu.
• Grupy powyżej 10 osób — obowiązkowa rezerwacja niezależnie od dnia tygodnia.
• Noc Muzeów — co roku muzeum bierze udział w Nocy Muzeów (maj). Warto sprawdzić program na rakowiecka37.pl, bo wtedy bywa dostępnych więcej przestrzeni.

Jak dojechać

Metro: Linia M1, stacja Pole Mokotowskie — 4 minuty pieszo. Najwygodniejszy dojazd w Warszawie.

Tramwaj: Linia 17, przystanek Rakowiecka.

Autobus: Linie 116, 119, 138, 166, 167, 180 — przystanki Łowicka lub Madalińskiego, kilka minut spaceru.

Pieszo: Z centrum (Rondo de Gaulle’a) — ok. 25 minut / 2 km na południe. Z Łazienek Królewskich — ok. 15 minut.

Samochodem: Okolice Rakowieckiej mają parkomaty. Mokotów jest łatwiejszy do zaparkowania niż Śródmieście, ale w godzinach szczytu nie licz na miejsce pod samym muzeum.

Muzea w pobliżu

Historia

Więzienie na Rakowieckiej 37 zbudowano w latach 1902–1904 z rozkazu rosyjskiego zaborcy. Było nowoczesne jak na swoją epokę — centralne ogrzewanie, bieżąca woda, instalacja kanalizacyjna. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku służyło jako główne więzienie prokuratorskie Warszawy.

Podczas okupacji niemieckiej (1939–1944) Rakowiecka stała się więzieniem Gestapo w „niemieckiej dzielnicy Warszawy". Była jednym z kilku miejsc, z których nie wracano — tortury i egzekucje były codziennością. W sierpniu 1944 roku, podczas Powstania Warszawskiego, żołnierze Armii Krajowej na krótko uwolnili ok. 300 więźniów. Niemcy w odwecie zamordowali ok. 500 osadzonych.

Najczarniejszy rozdział zaczął się po wkroczeniu wojsk sowieckich w 1945 roku. Więzienie przejął resort bezpieczeństwa publicznego i przekształcił je w główny areszt śledczy dla „wrogów ustroju" — żołnierzy podziemia niepodległościowego, działaczy opozycji, duchownych, chłopów odmawiających kolektywizacji. Warunki były bestialskie: ciasne betonowe cele, bicie, pozbawienie snu, przesłuchania trwające doby.

W piwnicy budynku, w kotłowni, wykonywano wyroki śmierci. Stracono tu m.in. rotmistrza Witolda Pileckiego (1948), generała Augusta Emila Fieldorfa „Nila" (1953), pułkownika Łukasza Cieplińskiego i sześciu innych oficerów Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (1951), Zygmunta Szendzielarza „Łupaszkę" i Hieronima Dekutowskiego. Na tablicy pamiątkowej z 1998 roku wymieniono 283 udokumentowane ofiary egzekucji politycznych z lat 1945–1955.

W kolejnych dekadach PRL więzienie nadal służyło do tłumienia opozycji. Trafiali tu uczestnicy strajków studenckich 1968 roku, działacze KOR-u i Solidarności — Jacek Kuroń, Adam Michnik, Aleksander Małachowski, Bronisław Geremek, Kornel Morawiecki. Po wprowadzeniu stanu wojennego w 1981 roku internowano tu działaczy opozycji demokratycznej.

Po 1989 roku Rakowiecka funkcjonowała dalej jako zwykły areszt śledczy dla więźniów kryminalnych. Ostatni osadzeni opuścili obiekt w 2017 roku. Rok wcześniej, 29 lutego 2016 roku, Minister Sprawiedliwości podpisał akt powołania Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. 1 marca 2016 roku budynek odwiedził prezydent Andrzej Duda. Pierwszą wystawę zaprezentowano podczas Nocy Muzeów 14 maja 2016 roku. 1 marca 2017 roku symbolicznie otwarto bramę więzienną — w ceremonii uczestniczyła Zofia Optułowicz, córka Witolda Pileckiego.