Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent: wystawa w X Pawilonie Cytadeli

Wystawa „Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent” pokazuje prace malarza i rysownika urodzonego w Częstochowie, który poległ w wojnie domowej w Hiszpanii jako żołnierz Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego. Wszystkie eksponaty pochodzą ze zbiorów Muzeum Niepodległości, które nazywa ją pierwszą wystawą indywidualną artysty. Wystawa trwa w terminie 30 października 2026 - 17 stycznia 2027 w Galerii Malarstwa Historycznego Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej.

Muzeum Niepodległości o wystawie:

Wystawa „Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent” to opowieść o niezwykłym talencie artysty, którego życie i twórczość zostały tragicznie przerwane w młodym wieku. Została zorganizowana w 90. rocznicę wybuchu wojny domowej w Hiszpanii, w której Guterman poległ jako żołnierz Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego. Jest próbą przywrócenia pamięci o dorobku artysty, którego spuścizna uległa rozproszeniu, a znajdujący się w zbiorach Muzeum Niepodległości komplet prac należy prawdopodobnie do największych zachowanych.

Henryk, a właściwie Henoch Guterman - urodzony w Częstochowie polski malarz o żydowskich korzeniach - tworzył rysunki zdradzające nie tylko wielką wrażliwość, lecz także niezwykłą sprawność warsztatową. Wiele z nich ukazuje sceny, które do dziś znamy z frontów toczących się na świecie wojen oraz z przeżyć ludności cywilnej w ogarniętych konfliktami krajach. To właśnie czyni te prace ponadczasowymi - pokazują tragizm wojny, który nie stracił na aktualności. Mają też wyjątkowe znaczenie dla Muzeum Niepodległości, gdyż noszą pierwsze numery inwentarzowe (od 1 do 68) w zbiorach grafiki i rysunku, symbolicznie otwierając kolekcję sztuki na papierze, której początki sięgają Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego. Przekazane do muzeum w 1959 roku, stały się jednymi z pierwszych muzealiów budujących tę kolekcję i świadectwem pamięci o artyście, którego dorobek ocalili dawni towarzysze broni.

Tytuł ekspozycji „zabity talent” odnosi się nie tylko do przedwcześnie zakończonego życia artysty, lecz także do utraconych możliwości, przerwanej kariery i dzieł, które nigdy nie powstały. Prezentacja w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej - miejscu szczególnym na mapie pamięci historycznej Warszawy - nadaje biografii i pracom Gutermana dodatkowy, symboliczny kontekst. To pierwsza wystawa indywidualna artysty, który 90 lat temu wyruszył na pomoc Hiszpanii walczącej z reżimem generała Franco.

Czego się spodziewać

Według muzeum większość prac Gutermana powstała na froncie hiszpańskim; publikowano je w gazetach frontowych Brygad Międzynarodowych i wykorzystano w książce „Karabin i serce”. Rysunki pokazują zarówno codzienność i doświadczenia ludzi uwikłanych w konflikt, jak i dramat wojny widziany oczami jej uczestników oraz ludności cywilnej.

Muzeum Niepodległości podaje, że jako jedyne muzeum w Polsce ma w zbiorach oryginalne prace artysty i że rysunki, przez wiele lat niepokazywane publiczności, po konserwacji znów można oglądać. W jego zbiorach grafiki i rysunku noszą one pierwsze numery inwentarzowe, od 1 do 68; do muzeum trafiły w 1959 roku, a według muzeum dorobek artysty ocalili jego dawni towarzysze broni. Kuratorka wystawy, Małgorzata Karolina Piekarska, pisze w katalogu, że zachowało się zaledwie kilkadziesiąt prac Gutermana.

Spis obiektów na wystawie w katalogu numeruje je od 1 do 70. Obiekty, które warto odszukać (opisy według katalogu muzeum):

• „Sen więźnia” (nr 1) - pierwsza pozycja spisu, praca powstała w 1932 roku w więzieniu w Piotrkowie Trybunalskim.
• „W tunelu metra w Barcelonie” (nr 28) - rysunek ołówkiem wykonany w Hiszpanii w 1937 roku, o wymiarach 28,0 × 21,7 cm. Kuratorka pisze, że większość śpiących postaci Gutermana to ludzie śpiący w barcelońskim metrze, gdzie w czasie bombardowań, podobnie jak dziś podczas wojny w Ukrainie, schronienia szukała ludność cywilna.
• Stanisław Kiliszek według Henryka Gutermana, „Antoni Kochanek” (nr 70) - kopia zaginionej rzeźby Gutermana.

Wystawie towarzyszy dwujęzyczny, polsko-hiszpański katalog, przygotowany z okazji 90. rocznicy wybuchu wojny domowej w Hiszpanii; muzeum nazywa go pierwszym tak obszernym opracowaniem twórczości Gutermana. Zawiera wprowadzenie Katarzyny Legawiec, pełniącej obowiązki dyrektora Muzeum Niepodległości, i tekst kuratorski Małgorzaty Karoliny Piekarskiej „Henryk Guterman - zabity talent”; obiekty do wystawy przygotowała Sylwia Popławska. Katalog wydało Wydawnictwo Muzeum Niepodległości (ISBN 978-83-68378-47-4, nakład 200 egzemplarzy) ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach dotacji celowej „Jedna Historia, różne opowieści”. Muzeum udostępnia katalog jako plik PDF.

Kontekst

Henryk Guterman urodził się w Częstochowie jako Henoch; muzeum przedstawia go jako polskiego malarza i rysownika żydowskiego pochodzenia. Rok jego urodzenia źródła podają różnie. Tytuł wystawy i spis obiektów w katalogu datują artystę na lata 1913-1938, tekst kuratorski w katalogu podaje datę 29 kwietnia 1910 roku, a cytowana w nim publikacja IPN „Dąbrowszczacy i wojna domowa w Hiszpanii” rok 1909. Kuratorka wyjaśnia w przypisie, że „Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego” podaje rok 1909, „Słownik Artystów Polskich” rok 1913, przyjmowany dotąd w dokumentacji muzealnej, a większość źródeł genealogicznych rok 1910.

Źródła zgodnie podają, że Guterman poległ w wojnie domowej w Hiszpanii jako żołnierz Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego, ale różnie opisują jego śmierć. Według wpisu muzeum o katalogu zginął podczas bombardowania Madrytu. Publikacja IPN, cytowana w tekście kuratorskim, podaje, że walczył o Huescę i pod Brunete i zginął na froncie w 1938 roku. Wspomnienie przytoczone w tym samym tekście mówi, że podczas walk o Léridę zgłosił się ochotniczo na nocny zwiad, rano opuścił okop i nigdy nie wrócił, a śladu po nim nie znaleziono.

Dąbrowszczacy to potoczna nazwa XIII Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego: ochotniczych oddziałów tworzonych głównie przez Polaków, w tym emigrantów, które w latach 1936-1939 walczyły w składzie Brygad Międzynarodowych po stronie republikańskiej przeciwko nacjonalistom generała Francisco Franco. Po stronie Republiki walczyło około 5200 Polaków, a w wojnie poległo ich około 3000. Wojna zakończyła się w marcu 1939 roku zwycięstwem nacjonalistów. Patron brygady, XIX-wieczny generał Jarosław Dąbrowski, był naczelnym dowódcą wojsk Komuny Paryskiej w 1871 roku.

Polska Wikipedia odnotowuje, że Instytut Pamięci Narodowej uznał dąbrowszczaków za organizację walczącą o „budowę stalinowskiego państwa” i służącą „zbrodniczej ideologii komunistycznej”, a decyzja ta spotkała się z oporem części społeczeństwa.

Bilet i czas

• Gdzie: w Galerii Malarstwa Historycznego Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, oddziału Muzeum Niepodległości. Dojazd opisuje profil muzeum.
• Kiedy: wystawa trwa w terminie 30 października 2026 - 17 stycznia 2027; listopadowy program oddziału wymienia ją wśród wystaw miesiąca. Wernisaż odbył się 30 października 2026 roku (zob. Aktualizacje).
• Ile czasu: to szacunek redakcji, nie dane muzeum: spis obiektów w katalogu numeruje je od 1 do 70, więc na wystawę warto przeznaczyć mniej więcej trzy kwadranse. Kto chce wiedzieć więcej o artyście, może przed wizytą przejrzeć katalog w PDF: zawiera tekst kuratorski i spis obiektów na wystawie.
• Przy jednej wizycie: w listopadzie w tym samym muzeum, w Galerii Plakatu, trwa też wystawa „Na podbój kosmosu”, więc obie wystawy można obejrzeć podczas jednej wizyty.
• Dla kogo: dla osób, które interesują się polskimi ochotnikami w wojnie domowej w Hiszpanii, rysunkiem z frontu i losem ludności cywilnej w czasie wojny, a także dla tych, którzy chcą zobaczyć pierwsze obiekty kolekcji sztuki na papierze Muzeum Niepodległości. Gościom znającym hiszpański przyda się dwujęzyczny, polsko-hiszpański katalog.
• Kto może odpuścić: ten, kto szuka szerokiej wystawy historycznej o wojnie w Hiszpanii: to wystawa prac jednego artysty, według muzeum jego pierwsza wystawa indywidualna.

Aktualizacje

• 2026-10-28 - muzeum opublikowało wpis o katalogu wystawy (źródło: wpis o katalogu).
• 2026-10-30 - w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej odbył się wernisaż wystawy; gości w imieniu Katarzyny Legawiec, pełniącej obowiązki dyrektora Muzeum Niepodległości, powitali kuratorka Małgorzata Karolina Piekarska, kierowniczka Działu Zbiorów, i Jacek Konik (źródło: relacja muzeum).

Zobacz też

• Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej - profil muzeum, w którego Galerii Malarstwa Historycznego trwa wystawa.
• Na podbój kosmosu - plakaty ze zbiorów Muzeum Niepodległości o wyścigu kosmicznym, w Galerii Plakatu tego samego muzeum.
• Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm

Profil muzeum: Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej.