Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent: wystawa w X Pawilonie Cytadeli

Wystawa „Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent” opowiada o malarzu urodzonym w Częstochowie, który poległ w wojnie domowej w Hiszpanii jako żołnierz Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego. Muzeum Niepodległości nazywa ją pierwszą wystawą indywidualną artysty. Trwa w terminie 30 października 2026 - 17 stycznia 2027 w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, a otwiera ją wernisaż opisany w sekcji Wydarzenia towarzyszące.

Muzeum Niepodległości o wystawie:

Wystawa „Henryk Guterman (1913-1938) - zabity talent” to opowieść o niezwykłym talencie artysty, którego życie i twórczość zostały tragicznie przerwane w młodym wieku. Została zorganizowana w 90. rocznicę wybuchu wojny domowej w Hiszpanii, w której Guterman poległ jako żołnierz Brygady im. Jarosława Dąbrowskiego. Jest próbą przywrócenia pamięci o dorobku artysty, którego spuścizna uległa rozproszeniu, a znajdujący się w zbiorach Muzeum Niepodległości komplet prac należy prawdopodobnie do największych zachowanych.

Henryk, a właściwie Henoch Guterman - urodzony w Częstochowie polski malarz o żydowskich korzeniach - tworzył rysunki zdradzające nie tylko wielką wrażliwość, lecz także niezwykłą sprawność warsztatową. Wiele z nich ukazuje sceny, które do dziś znamy z frontów toczących się na świecie wojen oraz z przeżyć ludności cywilnej w ogarniętych konfliktami krajach. To właśnie czyni te prace ponadczasowymi - pokazują tragizm wojny, który nie stracił na aktualności. Mają też wyjątkowe znaczenie dla Muzeum Niepodległości, gdyż noszą pierwsze numery inwentarzowe (od 1 do 68) w zbiorach grafiki i rysunku, symbolicznie otwierając kolekcję sztuki na papierze, której początki sięgają Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego. Przekazane do muzeum w 1959 roku, stały się jednymi z pierwszych muzealiów budujących tę kolekcję i świadectwem pamięci o artyście, którego dorobek ocalili dawni towarzysze broni.

Tytuł ekspozycji „zabity talent” odnosi się nie tylko do przedwcześnie zakończonego życia artysty, lecz także do utraconych możliwości, przerwanej kariery i dzieł, które nigdy nie powstały. Prezentacja w X Pawilonie Cytadeli Warszawskiej - miejscu szczególnym na mapie pamięci historycznej Warszawy - nadaje biografii i pracom Gutermana dodatkowy, symboliczny kontekst. To pierwsza wystawa indywidualna artysty, który 90 lat temu wyruszył na pomoc Hiszpanii walczącej z reżimem generała Franco.

Czego się spodziewać

To wystawa jednego artysty, a nie przegląd historii wojny w Hiszpanii. Muzeum zapowiada opowieść o talencie Gutermana i jego rysunkach, z których wiele pokazuje sceny z frontów wojen i przeżycia ludności cywilnej w krajach ogarniętych konfliktami.

Muzeum pisze, że ma w zbiorach komplet prac artysty, który należy prawdopodobnie do największych zachowanych; spuścizna Gutermana uległa rozproszeniu. Nie podaje jednak, ile prac pokaże ani w której galerii X Pawilonu stanie wystawa.

Rysunki Gutermana mają w muzeum szczególne miejsce. Trafiły do niego w 1959 roku, a według muzeum dorobek artysty ocalili jego dawni towarzysze broni. W zbiorach grafiki i rysunku noszą pierwsze numery inwentarzowe, od 1 do 68; to numeracja w inwentarzu muzeum, a nie liczba prac na wystawie, której muzeum nie podaje.

Kolekcja sztuki na papierze sięga, jak pisze muzeum, czasów Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego. Z jego przekształcenia, razem z Muzeum Lenina, powstało 30 stycznia 1990 roku dzisiejsze Muzeum Niepodległości.

Tytuł „zabity talent” muzeum odnosi nie tylko do przedwcześnie zakończonego życia artysty, ale też do przerwanej kariery i dzieł, które nigdy nie powstały. Wystawę przygotowała Małgorzata Karolina Piekarska, kierowniczka Działu Zbiorów Muzeum Niepodległości.

Miejsce ma tu znaczenie. X Pawilon był centralnym więzieniem śledczym dla więźniów politycznych, a wśród jego więźniów muzeum wymienia Jarosława Dąbrowskiego, patrona brygady, w której walczył Guterman. Muzeum pisze, że prezentacja w tym miejscu nadaje biografii i pracom artysty dodatkowy, symboliczny kontekst.

Kontekst

Dąbrowszczacy to potoczna nazwa XIII Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego: ochotniczych oddziałów tworzonych głównie przez Polaków, w tym emigrantów, które w wojnie domowej w Hiszpanii walczyły po stronie republikańskiej przeciwko nacjonalistom generała Francisco Franco. Po stronie Republiki walczyło około 5200 Polaków, a około 3000 poległo. Brygada nosiła imię Jarosława Dąbrowskiego, XIX-wiecznego generała i naczelnego dowódcy wojsk Komuny Paryskiej, który wcześniej przez dwa lata był więziony w X Pawilonie.

Bilet i czas

• Gdzie: w budynku Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, oddziału Muzeum Niepodległości. Muzeum nie podaje, w której galerii stanie wystawa. Dojazd opisuje profil muzeum.
• Kiedy: wystawa trwa w terminie 30 października 2026 - 17 stycznia 2027; pierwszego dnia odbywa się wernisaż, opisany w sekcji Wydarzenia towarzyszące.
• Bilet: muzeum nie podaje osobnego biletu na tę wystawę. Jego cennik dotyczy jednorazowego wejścia do muzeum lub oddziału i jest na stronie Dla zwiedzających. Bilety online sprzedaje system biletowy Muzeum Niepodległości.
• Dzień bez opłaty: wstęp wolny w czwartki, na podstawie biletu bezpłatnego. Muzeum podaje tę zasadę dla całego oddziału i nie wymienia wyjątków dla wystaw czasowych.
• Godziny: wystawa jest w budynku oddziału, więc obowiązują jego godziny: wt-nd: 10:00-17:00, pn: nieczynne.
• Ile czasu: muzeum nie podaje ani liczby prac, ani czasu zwiedzania. Według szacunku redakcji na samą wystawę rysunków jednego artysty wystarczy około pół godziny. Bilet obejmuje wejście do całego oddziału, więc warto połączyć ją z ekspozycją stałą X Pawilonu.
• Dla kogo: dla osób, które interesują się polskimi ochotnikami w wojnie domowej w Hiszpanii i rysunkiem o wojnie oraz jej ofiarach cywilnych. Także dla tych, którzy chcą zobaczyć pierwsze obiekty kolekcji sztuki na papierze Muzeum Niepodległości.
• Kto może odpuścić: ten, kto szuka szerokiej wystawy historycznej o wojnie w Hiszpanii: muzeum zapowiada opowieść o jednym artyście, jego pierwszą wystawę indywidualną. Także ten, kto przychodzi do X Pawilonu po historię dawnego więzienia - ta wystawa dotyczy przede wszystkim twórczości jednego człowieka.
• Po angielsku: muzeum nie podaje, czy opisy na wystawie będą także po angielsku, a strona oddziału nie ma wersji angielskiej.

Wydarzenia towarzyszące

• 30.10.2026, 18:00 - wernisaż wystawy w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej, zapowiedziany w październikowym programie oddziału. Muzeum nie podaje, czy wernisaż jest otwarty dla wszystkich ani jak się na niego zapisać.

Zobacz też

• Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej - stała ekspozycja w dawnych wnętrzach więziennych, poświęcona przede wszystkim dawnym więźniom, wśród których muzeum wymienia Jarosława Dąbrowskiego, oraz galeria malarstwa Aleksandra Sochaczewskiego ze 118 obrazami i szkicami.
• Na podbój kosmosu - w tym samym oddziale, w Galerii Plakatu Muzeum X Pawilonu, plakaty ze zbiorów Muzeum Niepodległości; przez pierwsze tygodnie trwania wystawy o Gutermanie obie można obejrzeć przy jednej wizycie.
• Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm - w Muzeum Sztuki Nowoczesnej osobna część wystawy dotyczy hiszpańskiej wojny domowej; muzeum pisze, że surrealiści walczyli w tej wojnie, a artyści z wystawy angażowali się na rzecz Republiki.
• Obrazy tożsamości. Kolekcja przedwojennego Muzeum Żydowskiego w Berlinie - w Żydowskim Instytucie Historycznym opowieść o zbiorach, które po nocy kryształowej rozproszyły się lub zaginęły, i o ich losach po 1938 roku; dobre uzupełnienie wystawy, która ma przywrócić pamięć o rozproszonej spuściźnie Gutermana.

Profil muzeum: Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej.