Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej

Czego się spodziewać

To nie jest muzeum, które opowiada historię za pośrednictwem gablot. X Pawilon sam jest historią — autentyczne więzienie polityczne, przez które od 1833 roku przewinęło się około czterdziestu tysięcy ludzi. Korytarze, którymi idziesz, to te same korytarze. Cele, do których zaglądasz, to te same cele. Różnica jest taka, że teraz możesz z nich wyjść.

Budynek stoi na terenie Cytadeli Warszawskiej — twierdzy wzniesionej na rozkaz cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym, za pieniądze samej Warszawy (jedenaście milionów rubli, mniej więcej osiem i pół tony złota). Car nie budował jej, żeby bronić miasta przed wrogiem zewnętrznym. Budował ją, żeby trzymać miasto w ryzach. X Pawilon pełnił w tym systemie rolę centralnego więzienia śledczego — tu przesłuchiwano, tu skazywano, stąd wysyłano na Sybir.

Stała ekspozycja dzieli się na trzy części. Pierwsza — i najważniejsza — obejmuje walkę o niepodległość od powstania listopadowego do 1918 roku. Zwiedzasz oryginalne cele: Gustawa Ehrenberga, księdza Piotra Ściegiennego, Romualda Traugutta, Romana Dmowskiego. Każda cela ma rekonstrukcję warunków i dokumenty dotyczące więźnia. Widać zdjęcia, akta śledcze, osobiste pamiątki. Druga część to osobna sekcja poświęcona Józefowi Piłsudskiemu, który siedział tu w 1900 roku — zanim został Marszałkiem, był więźniem numer taki-a-taki w celi takiej-a-takiej. Trzecia to wystawa o Sybirakach (1940–1956): losy Polaków deportowanych na wschód, rękodzieła z łagrów, fotografie.

Prawdziwą perłą kolekcji jest zbiór stu osiemnastu obrazów i szkiców Aleksandra Sochaczewskiego — byłego więźnia politycznego i zesłańca, który z precyzją dokumentalisty malował los polskich katorżników na Syberii. Jego monumentalne „Pożegnanie Europy" — ostatnie spojrzenie skazańców na kontynent, który opuszczają — to jeden z najbardziej przejmujących obrazów w polskim malarstwie dziewiętnastowiecznym.

Po zwiedzaniu samego pawilonu koniecznie przejdź do Bramy Straceń — to brama, przez którą prowadzono skazańców na stracenie na stokach Cytadeli. Krzyże oznaczają miejsca egzekucji. Najsłynniejsza z nich: 5 sierpnia 1864 roku powieszono tu Romualda Traugutta i czterech członków Rządu Narodowego.

Wskazówki

• Bilety: 10 PLN normalny, 5 PLN ulgowy. Dzieci poniżej 7 lat bezpłatnie. Czwartki za darmo.
• Wycieczki z przewodnikiem: 100 PLN za grupę (po polsku). Rezerwacja z wyprzedzeniem.
• Ekspozycja jest głównie po polsku. Opisy w językach obcych są ograniczone — warto mieć aplikację do tłumaczenia.
• Ostatnie wejście 30 minut przed zamknięciem. W niedzielę muzeum zamyka się o 16:00 — ostatnie wejście o 15:30.
• Brama Straceń — nie omijaj. To osobna część zwiedzania, najsilniej oddziałująca emocjonalnie.
• Wózek inwalidzki: dostęp bardzo ograniczony. Budynek z 1828 roku, wąskie korytarze więzienne. Remont z 2015 roku dodał rampy, ale architektura stawia fizyczne bariery.
• Wózek dziecięcy: trudno. Korytarze są za wąskie.
• Zarezerwuj 1,5–2 godziny na X Pawilon z Bramą Straceń.
• Cytadela to cały dzień. Obok działają Muzeum Katyńskie (bezpłatne), Muzeum Wojska Polskiego (40 PLN) i Muzeum Historii Polski (10 PLN, piątki za darmo).

Jak dojechać

Autobusy: Przystanek Cytadela — linie 116, 157, 178. Najbliższy przystanek, 3–5 minut pieszo przez Bramę Straceń.

Tramwaje: Przystanek Park Traugutta / Most Gdański — linie 1, 3, 4, 6, 15, 28. Wejście do Cytadeli Bramą Nowomiejską, około 5–10 minut.

Metro: Stacja Dworzec Gdański (M1) — 10–15 minut pieszo przez Bramę Żoliborzską (ul. Dymińska 13), dalej przez teren Cytadeli.

Pieszo ze Starego Miasta: 1,3 km na północ — około 15–20 minut spaceru. Można połączyć zwiedzanie Starówki z Cytadelą w jeden dzień.

Parking: Cytadela ma parking podziemny (~600 miejsc, 6–10 PLN/h, pierwsze 15 minut gratis).

Bramy Cytadeli otwarte dla pieszych od 6:00 do 22:00.

Muzea w pobliżu

Historia

Cytadela Warszawska powstała w latach 1832–1836 jako kara za powstanie listopadowe. Car Mikołaj I kazał zburzyć siedemdziesiąt sześć domów mieszkalnych i przesiedlić piętnaście tysięcy warszawiaków, żeby zrobić miejsce pod twierdzę zdolną utrzymać pięć tysięcy żołnierzy w czasie pokoju i szesnaście tysięcy w razie kolejnego buntu. Sam X Pawilon zbudowano wcześniej, w 1828 roku, jako magazyn umundurowania. W 1833 roku przeznaczono go na centralne więzienie śledcze — siedzibę Stałej Komisji Śledczej, która prowadziła dochodzenia w sprawach politycznych.

Przez następne osiemdziesiąt lat X Pawilon — nazywany „Bastylią Warszawy" — widział wszystkie pokolenia polskiego ruchu niepodległościowego. Siedzieli tu poeci (Ehrenberg), księża (Ściegienny), dyktatorzy powstań (Traugutt), przyszli marszałkowie (Piłsudski) i przyszli rywale polityczni siedzący w celach obok siebie (Dmowski). Ale też Róża Luksemburg, Feliks Dzierżyński i Jarosław Dąbrowski — późniejszy dowódca wojskowy Komuny Paryskiej. To miejsce, w którym polska historia niepodległościowa krzyżowała się z historią europejskich ruchów rewolucyjnych.

Najczarniejsza karta: egzekucje na stokach Cytadeli. Setki skazańców wyprowadzano przez Bramę Straceń. 5 sierpnia 1864 roku powieszono tu Romualda Traugutta i czterech członków Rządu Narodowego powstania styczniowego — ostatniego zrywu, który na pół wieku zamknął temat zbrojnej walki o wolność.

W 1923 roku budynek został zniszczony w eksplozji prochowni. Odbudowany po wojnie, w 1963 roku — w setną rocznicę powstania styczniowego — otworzył się jako muzeum. Gruntowny remont za piętnaście milionów złotych przeprowadzono w latach 2013–2015: nowa elewacja, multimedia, sala audiowizualna. W sierpniu 2015 roku odsłonięto pięć popiersi członków Rządu Narodowego straconych w 1864 roku.