VALIE EXPORT. Sobowtórka

Jedna praca pod gołym niebem: monumentalna rzeźba z brązu, dwie pary ogromnych nożyc splecionych w jedną figurę, autorstwa austriackiej pionierki sztuki feministycznej VALIE EXPORT. Można ją oglądać na Placu Centralnym przy Muzeum Sztuki Nowoczesnej od 18 września 2026 do 16 marca 2027, wstęp jest wolny.

Muzeum Sztuki Nowoczesnej o wystawie:

Sobowtórka to monumentalna rzeźba z brązu, przedstawiająca ogromne podwójne nożyce. Obiekt jest niepokojący, niejednoznaczny i otwarty na różne interpretacje. W tytule artystka użyła wywodzącego się z języka niemieckiego określenia sobowtóra (der Doppelgänger), który w wierzeniach ludowych funkcjonuje jako duchowy towarzysz, „drugie ja” lub „cień”. Postać ta została spopularyzowana w literaturze romantyzmu przez osiemnastowiecznego niemieckiego pisarza Jeana Paula (właśc. Johann Paul Friedrich Richter), któremu przypisuje się autorstwo tego słowa, przy czym podobne postacie pojawiały się też w kulturze Skandynawii i Irlandii. Doppelgänger w humanistyce był wykorzystywany do opisywania dwoistości ludzkiej natury, ukrytych aspektów psychiki czy złożonych tożsamości.

VALIE EXPORT przedstawia tę postać w wersji kobiecej przez dodanie końcówki „-in”, tworząc nowe słowo i pojęcie. Do jego zobrazowania używa monumentalnych podwojonych nożyczek. Mogą być one zarówno atrybutem krawcowych i szwaczek - symbolem robótek ręcznych, stereotypowo przypisywanych kobietom - jak i narzędziem wykorzystywanym przy montażu filmów. Może być to również nawiązanie do narzędzia chirurgicznego i odnosić się do „ulepszania”, przycinania ciała. W tej nadludzkiej skali nabierają także symbolicznego ciężaru, który rozkłada się między przemoc (kiedy stają się narzędziem kontroli nad ciałami kobiet) a sprawczość (kiedy znajdują się we właściwych rękach). Podwójność wzmacnia ich interpretacyjny potencjał.

W centrum Warszawy nożyce mogą być zarówno wspomnieniem przemocy zapisanej w historii tego miejsca, jak i przypomnieniem roli kobiet rugowanych z centrum życia społecznego. Jednocześnie stają się znakiem odcięcia od przeszłości i nowego początku. Interpretacja jest w naszych rękach i zależy od tego, czego dokonamy lub zaniechamy w przyszłości.

Czego się spodziewać

To nie jest wystawa w salach muzeum, tylko rzeźba w przestrzeni publicznej. Muzeum jako miejsce podaje Plac Centralny, czynny całą dobę, a w zaproszeniu prasowym pisze, że rzeźba staje przy MSN, ul. Marszałkowska 103. Nie trzeba więc kupować biletu ani dopasowywać się do godzin otwarcia budynku.

Całość ogląda się w kilka minut, ale warto obejść ją dookoła. Dwie pary nożyc splatają się w jedną figurę, a znaczenie zmienia się w zależności od tego, co w nich widzisz: narzędzie krawcowej, montażystki filmowej albo chirurga. Tytuł to kobieca forma niemieckiego słowa „Doppelgänger”, utworzona przez artystkę przez dodanie końcówki „-in”.

Rzeźba należy do jesiennego programu rzeźby publicznej MSN. Odsłonięcie zaplanowano na 18 września 2026 (według zaproszenia prasowego muzeum). Do 16 września 2026 muzeum nie ogłosiło publicznego wydarzenia z zapisami.

Kontekst

VALIE EXPORT (właśc. Waltraud Lehner, 1940-2026) to austriacka artystka, jedna z pionierek sztuki wideo, performansu i expanded cinema. Pseudonim wzięła w 1967 roku od nazwy popularnej w Austrii marki papierosów, odrzucając nazwisko ojca i byłego męża. Rozgłos przyniosły jej uliczne akcje z końca lat 60. Najsłynniejsza z nich to „Tapp und Tastkino”: przechodnie mogli dotknąć jej piersi ukrytych w pudełku udającym kino - jak pisze muzeum, na zasadach wykreowanych przez nią samą.

Zmarła 14 maja 2026 roku w Wiedniu, więc warszawska prezentacja przypada już po jej śmierci.

Bilet i czas

• Wstęp wolny. Rzeźba stoi na Placu Centralnym, który muzeum opisuje jako czynny całą dobę.
• Termin: od 18 września 2026 do 16 marca 2027.
• Ile czasu: 5-10 minut na samą rzeźbę. Najlepiej połączyć ją z wizytą w MSN albo z przejściem przez centrum: z metra Świętokrzyska lub Centrum to kilka minut pieszo.
• Kiedy przyjść: rzeźba jest dostępna o każdej porze, więc wieczorem albo w dzień, gdy budynek MSN jest zamknięty, też ją zobaczysz.

Dla kogo: dla każdego, kto i tak jest w okolicy Marszałkowskiej i Pałacu Kultury, oraz dla osób zainteresowanych sztuką feministyczną i historią performansu. Nie ma sensu jechać przez całe miasto wyłącznie dla niej, chyba że VALIE EXPORT jest dla ciebie ważną postacią; jako dodatek do wizyty w muzeum zdecydowanie warto do niej podejść.

Co piszą o wystawie

Przed odsłonięciem ukazały się trzy zapowiedzi oparte na komunikatach muzeum; recenzji jeszcze nie ma.

• Well.pl, za PAP Life (10.09.2026): relacja z prezentacji sezonu rzeźby w MSN, w której dyrektorka Joanna Mytkowska wiąże symbolikę nożyc - kontrolę, ale i nowy początek - z historią Placu Centralnego - artykuł
• PropertyDesign.pl (11.09.2026, oprac. AL): rzeźba trafi do kolekcji MSN - artykuł
• Label Magazine (15.09.2026, MG): zapowiedź „Sezonu na rzeźbę” MSN i Zachęty, która przedstawia nożyce jako narzędzie pracy i narzędzie przemocy zarazem - artykuł

Zobacz też

• „Rzeźba po stabilności” - duża wystawa współczesnej rzeźby w MSN, otwarcie 16 października 2026; kolejna część tego samego jesiennego programu.
• „Dominika Olszowy. Fontanna piasku” - rzeźba z tego samego jesiennego sezonu rzeźby w MSN, stoi na tarasie muzeum.
• Muzeum Sztuki Nowoczesnej - bilety, godziny i bezpłatna Galeria A na parterze, dwa kroki od rzeźby.
• „Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm” - wystawa w budynku MSN, czynna do 10 stycznia 2027, dla kogoś, kto po rzeźbie chce wejść do środka.

Profil muzeum: Muzeum Sztuki Nowoczesnej.