Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm

Wystawa MSN pokazuje surrealizm jako międzynarodowy ruch zaangażowany politycznie i społecznie. Podważa przekonanie, że był to przede wszystkim styl malarski od snów, fantazji i magii, i śledzi wystąpienia surrealistów przeciwko faszyzmowi, kolonializmowi i imperializmowi. To rozwinięta wersja pokazu przygotowanego wcześniej w monachijskim Lenbachhaus, otwarta do 10 stycznia 2027 roku.

Muzeum Sztuki Nowoczesnej o wystawie:

Jako ruch artystyczny i polityczny surrealizm miał zasięg międzynarodowy i wyznawał poglądy internacjonalistyczne. Zakorzeniony w sztuce i literaturze, miał znacznie szersze ambicje: zrewolucjonizować społeczeństwo i na nowo zdefiniować samo życie. „«Przekształcić świat» - powiedział Marks; «zmienić życie» - powiedział Rimbaud: dla nas te dwa cele stanowią jedno” - oświadczył André Breton w 1935 roku.

Od momentu pojawienia się w latach 20. XX wieku surrealiści zmagali się z wieloma programami politycznymi, które były sprzeczne z ideałami równości i wolności. Potępiali europejskie projekty kolonialne, organizowali się przeciwko faszystom, walczyli w hiszpańskiej wojnie domowej, dołączali do ruchu oporu podczas drugiej wojny światowej - by zostać uznanymi przez nazistów za „zdegenerowanych”, zmierzyć się z internowaniem lub prześladowaniami, a ostatecznie uciekać z Europy lub ginąć na polach bitew lub w obozach. Ich opór był samą sztuką. Poprzez poezję, malarstwo, fotografię, kolaż i organizację wystaw starali się ujawnić wady rzekomo racjonalnego przesłania rzekomo racjonalnej cywilizacji Zachodu.

Gdy faszyzm zyskiwał na sile w Europie, gdy postępowała nazifikacja Niemiec, gdy wybuchały wojny światowe i kolonialne - surrealiści nie ustępowali; protagonistami surrealizmu pozostawali radykalni w swoich wyborach ideologicznych i politycznych. Jednocześnie te wstrząsy zaowocowały niezwykłymi spotkaniami i prawdziwie globalną solidarnością: Praga solidaryzowała się z Coyoacán w Meksyku; Kair z Republiką Hiszpańską; Marsylia z Fort-de-France na Martynice; Portoryko i Paryż z Chicago; a Londyn z Nowym Jorkiem. Myśl i działanie surrealistów charakteryzowały się wszechogarniającą równoczesnością. W związku z tym wystawa rozwija się raczej jak na mapie niż na osi czasu. Celem jest tutaj przedstawienie surrealizmu jako międzynarodowego ruchu głęboko zaangażowanego w społeczeństwo i politykę - zgodnie z tym, jak postrzegali go jego członkowie.

Surrealiści domagali się absolutnej wolności i chcieli, by przenikała ona każdą sferę społeczeństwa. Emancypacja oznaczała dla nich życie wolne od wszelkich nakazów ze strony państwa, narodu, kościoła czy burżuazji. Czytali Freuda i Sade’a, głosili anarchizm i socjalizm, popierali marksizm i komunizm, sprzeciwiali się faszyzmowi i kolonializmowi, a także wszelkim formom imperializmu. Ubolewali nad brakiem wyobraźni u większości ludzi, czując się urażeni powszechnym przekonaniem, że ich sztuka i poezja to tylko ekscentryczna zachcianka. Członkowie La Main à plume, grupy działającej w Paryżu pod okupacją nazistowskich Niemiec i rozpowszechniającej wiersze w podziemiu, napisali kiedyś: „Jeśli ktoś przyjdzie nam powiedzieć, że nasza teraźniejszość ma na głowie inne sprawy niż pisanie poezji, odpowiemy: «My też!»”. W 1924 roku La Révolution surréaliste przekonywała swoich czytelników: „Jeśli kochasz miłość, pokochasz surrealizm”. Dla surrealistów przekraczanie granic politycznych i artystycznych było nierozerwalnie związane z afirmacją życia, miłości i erotyki.

I to właśnie ta otwartość na powiązania między polityką a sztuką przyciągnęła do surrealizmu wiele ruchów emancypacyjnych. Demonstracje studenckie z maja 1968 roku, kilka powojennych kampanii antytotalitarnych w Europie Wschodniej, a nawet Ruch Wyzwolenia Czarnych w Stanach Zjednoczonych były w pewnym stopniu inspirowane metodami i przekonaniami surrealistów. Wystawa śledzi te zmagania, próbując zrewidować powszechne przekonanie, że surrealizm to styl malarski przeznaczony wyłącznie do przedstawiania snów, fantazji i magii; odrzucając pojęcie kanonu surrealistycznego, po raz kolejny stawia prowokacyjne pytanie: „Czym jest surrealizm?”

Wystawa Jesteś w sercu zmian. Surrealizm i antyfaszyzm jest adaptacją ekspozycji prezentowanej w Lenbachhaus w Monachium pod tytułem Aber hier leben? Nein danke. Surrealismus + Antifaschismus [Ale żyć tutaj? Nie, dziękuję. Surrealizm i antyfaszyzm] od 15 października 2024 roku do 30 marca 2025 i powstała we współpracy z tą instytucją oraz z Muzeum Sztuki w Łodzi. Wystawa w Muzeum Sztuki Nowoczesnej stanowi rozwinięcie tamtego pokazu.

Czego się spodziewać

Wystawa jest ułożona raczej jak mapa niż jak oś czasu. Zamiast prowadzić przez kolejne dekady, pokazuje równoczesność surrealistycznych działań i sieć powiązań między miastami: Pragą i Coyoacán w Meksyku, Kairem i Republiką Hiszpańską, Marsylią i Fort-de-France na Martynice, Portoryko, Paryżem i Chicago, Londynem i Nowym Jorkiem.

Materiał, po który sięga wystawa, to poezja, malarstwo, fotografia, kolaż i sama praktyka organizowania wystaw - dla surrealistów oporem była właśnie sztuka. Wątek polityczny prowadzi przez potępienie europejskich projektów kolonialnych, organizowanie się przeciw faszystom, walkę w hiszpańskiej wojnie domowej i udział w ruchu oporu, a dalej przez uznanie przez nazistów za „zdegenerowanych”, internowanie i prześladowania, ucieczkę z Europy albo śmierć na polach bitew i w obozach. Pojawia się paryska grupa La Main à plume, która pod okupacją rozpowszechniała wiersze w podziemiu, i hasło z pisma La Révolution surréaliste z 1924 roku: „Jeśli kochasz miłość, pokochasz surrealizm”. Obok lektur Freuda i Sade’a oraz deklaracji anarchistycznych, socjalistycznych i marksistowskich jest tu więc też afirmacja życia, miłości i erotyki.

Ostatni wątek to dalsze życie surrealizmu: demonstracje studenckie z maja 1968 roku, powojenne kampanie antytotalitarne w Europie Wschodniej i Ruch Wyzwolenia Czarnych w Stanach Zjednoczonych. Wystawa powstała jako rozwinięcie pokazu z Lenbachhaus, we współpracy z tą instytucją i z Muzeum Sztuki w Łodzi.

Bilety, godziny otwarcia i aktualne informacje znajdziesz na stronie MSN.

Profil muzeum: Muzeum Sztuki Nowoczesnej.