Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego

Czego się spodziewać

Na wąskiej ulicy Koziej, sto metrów od Placu Zamkowego, stoi niewielka XVIII-wieczna oranżeria dawnego Pałacu Prymasowskiego. Łatwo ją minąć. W środku mieści się jedno z około 50 muzeów karykatury na świecie — i jedyne w Polsce. Ponad 25 000 prac, od Hogartha i Daumiera po Andrzeja Mleczkę i Henryka Sawkę. Trzy wieki satyry na papierze.

Muzeum nie ma wystawy stałej — budynek jest za mały. Zamiast tego: 5-9 wystaw czasowych rocznie, rotacyjnie wyciąganych z kolekcji. To oznacza, że każda wizyta jest inna. Wystawy monograficzne (retrospektywy jednego artysty), tematyczne (satyra polityczna, obyczajowa, społeczna), konkursowe. Opisy po polsku i angielsku.

Kolekcja zaczyna się od XVIII-wiecznych rycin i kończy na współczesnych rysunkach prasowych. Są tu prace Williama Hogartha (ojca sekwencyjnej narracji wizualnej), Honoré Daumiera (francuskiego mistrza satyry), Rolanda Topora, a z polskich artystów — Mai Berezowskiej, Zbigniewa Lengrena (twórca kultowego Filutka), Sławomira Mrożka, Jerzego Flisaka, Andrzeja Mleczki. I oczywiście samego Eryka Lipińskiego, założyciela muzeum.

Wnętrze jest kameralne — stoisz nos w nos z rysunkami, nie w ogromnej galerii. Cisza, spokój, kilku odwiedzających. Antypody blockbusterowego muzeum. W tym formacie karykatury działają najlepiej — każda praca wymaga chwili uwagi, żeby zadziałał dowcip albo przesłanie.

Od 2022 roku działa też Lengrenówka przy Brzozowej 6/8a — dawna pracownia i mieszkanie Zbigniewa Lengrena. Warsztaty, edukacja, małe wystawy. Wejście 2 PLN. Osobna wizyta, ale warta zachodu, jeśli interesuje cię proces twórczy.

Wskazówki

• Wtorki wstęp wolny. Ale oprowadzania z przewodnikiem nie są wtedy dostępne.
• Czwartki do 20:00. Jedyny dzień z wieczornymi godzinami (start o 12:00). Dobry na wizytę po pracy.
• Sprawdź, co jest aktualnie. Nie ma wystawy stałej — doświadczenie zależy całkowicie od bieżącej wystawy. Zerknij na stronę lub Facebook przed wizytą.
• Połącz ze Starym Miastem. Muzeum jest kilka kroków od Placu Zamkowego, Zamku Królewskiego i Rynku Starego Miasta. Naturalna część spaceru po Starówce.
• Oprowadzanie grupowe warto zamówić. 150 PLN za grupę po polsku, 200 PLN po angielsku (nie za osobę — za całą grupę plus bilety). Przy 5+ osobach to świetna cena za głębszy kontekst.
• Bilet rodzinny 35 PLN (2 dorosłych + do 3 dzieci). Karta Dużej Rodziny: 7 PLN za osobę. Przedszkolaki: 1 PLN.
• Lengrenówka jest osobną wizytą. Ul. Brzozowa 6/8a, 2 PLN. Pracownia Lengrena, warsztaty, małe wystawy. Bilet łączony: 16 PLN.
• Budynek ma ograniczenia dostępności. Dwa stopnie przy wejściu, brak windy, dolna sala dostępna tylko po schodach. Osoby na wózkach mogą zobaczyć parter z pomocą personelu.
• Mała przestrzeń, szybka wizyta. 45-60 minut wystarczy na dokładne obejrzenie. Nie planuj pół dnia.
• Kontekst kulturowy pomaga. Znajomość polskiej historii i polityki wzbogaca odbiór — dużo satyry odnosi się do polskich realiów. Ale wizualny humor karykatur jest uniwersalny.

Jak dojechać

Metro: Ratusz-Arsenał (M1) — około 600 metrów, 8-10 minut pieszo na południe przez Senatorską lub Miodową.

Tramwajem: Przystanek Stare Miasto (Trasa W-Z/Solidarności) — linie 4, 13, 20, 23, 26. Stamtąd 5-7 minut na południe.

Autobusem: Przystanek Plac Zamkowy — linie 116, 128, 175, 178, 180, 222, 503, 518. Stamtąd 3-5 minut.

Pieszo: Z Placu Zamkowego — 3-4 minuty na północny zachód przez Świętojańską lub Piwną. Z Krakowskiego Przedmieścia — 10 minut. Muzeum jest 250 metrów od Zamku Królewskiego.

Muzea w pobliżu

Historia

Muzeum Karykatury to dzieło jednego człowieka — Eryka Lipińskiego (1908-1991). Karykaturzysta, satyryk, grafik, dziennikarz, plakatysta, scenograf, autor kabaretowy. W 1935 roku, mając 27 lat, współtworzył tygodnik satyryczny Szpilki — najważniejsze polskie pismo satyryczne XX wieku, które przetrwało do 1995 roku. Podczas wojny uczestniczył w ruchu oporu, produkując fałszywe dokumenty. Był więziony na Pawiaku i w Mokotowie. Przeżył Auschwitz. W 1991 roku Yad Vashem uznał go za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata za ratowanie Żydów podczas Holokaustu.

Od początku lat 60. Lipiński zbierał rysunki satyryczne — kupował za własne pieniądze, przekonywał artystów i ich rodziny do darowizn. Chciał stworzyć muzeum karykatury. Pierwsza próba: przy Muzeum Narodowym. Nie wyszło. Druga: przy Muzeum Historycznym Warszawy. Też nie. Dopiero w 1978 roku, dzięki wsparciu dyrektora Muzeum Literatury Janusza Odrowąża-Pieniążka, udało się — Muzeum Karykatury powstało jako oddział Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Data: 15 września 1978.

Przez pięć lat muzeum nie miało własnej siedziby. Wystawy odbywały się w Muzeum Literatury i w galerii Szpilek. Pierwsza wystawa — “Warszawa w karykaturze — od Warsa i Sawy do Trasy Łazienkowskiej” — w styczniu 1980. W 1983 roku Lipiński znalazł opuszczoną XVIII-wieczną oranżerię Pałacu Prymasowskiego przy Koziej 11, przebił się przez biurokrację i po remoncie otworzył tu stałą siedzibę muzeum. 27 października 1983 — pierwsza wystawa w nowym domu. Na koniec tego roku kolekcja liczyła około 2500 obiektów.

Lipiński zmarł w 1991 roku. Muzeum kontynuowało jego misję — dziś kolekcja przekroczyła 25 000 prac. W 2002 roku muzeum oficjalnie przyjęło jego imię. W 2015 roku The Guardian umieścił je na liście “10 najlepszych muzeów w Europie, o których prawdopodobnie nie słyszałeś.” W 2022 roku otwarto Lengrenówkę — przestrzeń edukacyjno-artystyczną w dawnej pracowni Zbigniewa Lengrena, twórcy Filutka, przy Brzozowej 6/8a.

Jedno z nielicznych muzeów w Warszawie, które powstało z pasji jednego człowieka i wciąż żyje jego wizją — satyrą jako narzędziem oporu, prawdy i śmiechu jednocześnie.