Krzyż harcerski. Historia niezwykła

Muzeum Harcerstwa zaprasza do swojej siedziby w Warszawie na wystawę poświęconą historii krzyża harcerskiego - najważniejszej odznaki organizacyjnej w Związku Harcerstwa Polskiego - i jej ponad stuletniej tradycji.

Sala ekspozycyjna jest czynna w dni powszednie w godzinach 9:00-17:00. Muzeum podaje, że zwiedzanie w innych godzinach jest możliwe po wcześniejszym ustaleniu terminu z biurem muzeum.

Projekt jest finansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Nauka dla Społeczeństwa II”.

Czego się spodziewać

To wystawa planszowa, ale nie ogólnikowa. Muzeum opublikowało na stronie wystawy 22 plansze: od konkursu na polską odznakę skautową ogłoszonego w 1911 roku po powrót numerowanych krzyży w ZHP w 2021 roku. Kolejne plansze to kolejne okresy, zdjęcia kolejnych wzorów krzyża z serią i numerem oraz dokumenty z epoki: legitymacje, książeczki służbowe, dyplomy mianowania. Według planszy wstępnej od pierwszego krzyża powstało ponad 100 wzorów odznaki, a wystawa pokazuje wybrane z nich - te, które wydają się najbardziej reprezentatywne.

Na co zwrócić uwagę:

• Krzyż z zakładu Teodora Groszkowskiego (seria 0, nr 434) - najprawdopodobniej pierwszy wzór odznaki, z lat 1913-1915; zamiast gwiazdki ma lilijkę.
• Krzyż Jana Rossmana na fragmencie płaszcza - zabrany przez Niemców podczas rewizji w kwietniu 1944 roku i odzyskany na prośbę właściciela; 1 sierpnia 1944 roku Rossman przypiął go Eugeniuszowi Stasieckiemu, zastępcy Naczelnika Szarych Szeregów. Po śmierci Stasieckiego w Powstaniu Warszawskim właśnie po tym krzyżu towarzysze z Batalionu „Zośka” rozpoznali jego ciało.
• Krzyż z obozu Dachau - wybijany po wyzwoleniu z blachy po konserwach, matrycą wyrytą w łbie śruby do mocowania szyn.
• Krzyż z Edynburga (Kirkwood & Son, 1943) - wykonany na zlecenie Naczelnego Komitetu na Czas Wojny w Wielkiej Brytanii.
• Krzyż numerowany firmy ARTMEDAL z Częstochowy - efekt decyzji Głównej Kwatery ZHP z 2021 roku o przywróceniu numeracji.

Tekst plansz przygotował Marcin Binasiak. Obiekty pochodzą między innymi z Archiwum Akt Nowych, zbiorów Muzeum Harcerstwa i kolekcji prywatnych.

Kontekst

Krzyż harcerski dostaje każdy harcerz w chwili złożenia przyrzeczenia; nosi go większość polskich organizacji harcerskich. Kształt zaczerpnięto z orderu Virtuti Militari, a projekt opracował ks. Kazimierz Lutosławski po nierozstrzygniętym konkursie ogłoszonym przez Andrzeja Małkowskiego w piśmie „Skaut”. Pierwsze krzyże wręczono najprawdopodobniej we wrześniu 1913 roku, na zakończenie kursu instruktorskiego na warszawskich Dynasach.

Bilet i czas

• Godziny: ekspozycja jest czynna od poniedziałku do piątku, 9:00-17:00 (strona Kontakt muzeum). W weekend nie przyjdziesz bez wcześniejszego umówienia się z biurem.
• Bilet: ani strona wystawy, ani strona Kontakt nie podają ceny; o wstęp dla grupy zapytaj pod numerem +48 22 33 90 703.
• Ile czasu: plansze są gęsto zapisane, więc na uważną lekturę przeznacz 30-45 minut.
• Dla kogo: dla harcerzy i instruktorów, kolekcjonerów odznak oraz nauczycieli historii, którzy szukają konkretnego przedmiotu, przez który da się opowiedzieć sto lat dziejów Polski.
• Kto może odpuścić: rodziny z małymi dziećmi i goście, którzy nie czytają po polsku - na opublikowanych planszach nie ma tekstu w innym języku.

Zobacz też

• Muzeum Harcerstwa - ekspozycja stała w tym samym gmachu YMCA pokazuje sztandary, mundury i krzyże z dyplomami, więc obie wystawy łatwo połączyć w jednej wizycie.
• Muzeum Powstania Warszawskiego - dalszy ciąg historii batalionów „Zośka” i „Parasol”, o których opowiada plansza o konspiracji.