„Czyja to ziemia?” - Alaska i Syberia w Państwowym Muzeum Etnograficznym

„Czyja to ziemia?” to nowa wystawa czasowa Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie o mechanizmach kolonializmu osadniczego na przykładzie Alaski i Syberii z początku XX wieku, czasu gorączki złota. Jej punktem wyjścia są fotografie i rzeźby z kłów morsów ze zbiorów muzeum. Wystawa będzie czynna w siedzibie muzeum w terminie 21 listopada 2026 - 30 maja 2027; otwarcie zaplanowano na 21 listopada 2026 roku.

Państwowe Muzeum Etnograficzne o wystawie:

Czy ziemia może być czyjąś własnością? Wystawa „Czyja to ziemia?” ukazuje mechanizmy kolonializmu osadniczego na przykładzie Alaski i Syberii z początku XX wieku - okresu gorączki złota i intensywnej ekspansji kolonialnej.

Ziemia nie jest pusta

Punktem wyjścia ekspozycji są zdjęcia i rzeźby z kłów morsów ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Kolekcja pozwala prześledzić, w jaki sposób fotografia i praktyki kolekcjonerskie współtworzyły wyobrażenia o świecie. Prezentowane fotografie często przedstawiają Alaskę i Syberię jako „pustą ziemię”. Tereny te traktowano jako zasób, który można zawłaszczyć, nazwać i zagospodarować na nowo, według własnych potrzeb. Tymczasem od pokoleń zamieszkiwali je ludzie, których życie i środowisko nagle podporządkowano imperialnym interesom.

W jednej ręce strzelba, w drugiej aparat

Na wystawie znajdują się zdjęcia rdzennych społeczności, głównie Inuitów i Czukczów. Fotografie pustych krajobrazów i osób zamieszkujących te regiony nie są przeciwieństwami, choć mogłoby się tak wydawać. Stanowią elementy kolonialnych mechanizmów przedstawiania świata, łączących ludzi i ziemię w jeden, nierozerwalny obraz. Tym samym wystawa przypomina, że fotografia nigdy nie była neutralna.

Od kolonializmu do współczesności

„Czyja to ziemia?” to tytułowe pytanie wskazujące zarówno na historyczne skutki kolonializmu, jak i na ciągłość mechanizmów rządzących światem. Ziemia i jej zasoby pozostają przedmiotem nieustannego zawłaszczania - od gorączki złota po współczesny ekstraktywizm. Eksploatacja ta często odbywa się kosztem lokalnych społeczności, zwierząt pozaludzkich i środowiska naturalnego.

Czego się spodziewać

Według muzeum archiwalne fotografie i rzeźby z kłów morsów z jego zbiorów wiążą się z okresem „gorączki złota” i intensywnej kolonizacji Alaski i Syberii. Na wystawie znajdą się zdjęcia rdzennych społeczności, głównie Inuitów i Czukczów, a obok nich fotografie pustych krajobrazów.

Muzeum zapowiada opowieść o tym, jak fotografia i praktyki kolekcjonerskie współtworzyły wyobrażenia o świecie. Zdjęcia często przedstawiają Alaskę i Syberię jako „pustą ziemię”, którą można zawłaszczyć, nazwać i zagospodarować na nowo, choć od pokoleń mieszkali tam ludzie. Krajobrazy bez ludzi i portrety mieszkańców nie są według muzeum przeciwieństwami, tylko częściami jednego kolonialnego sposobu przedstawiania świata; stąd teza wystawy, że fotografia nigdy nie była neutralna.

W opisie oprowadzania z audiodeskrypcją muzeum zapowiada, że ważnym punktem odniesienia na wystawie będzie współczesna praca „Who we are” Nicholasa Galanina. Galanin, urodzony w 1979 roku, jest artystą multidyscyplinarnym i muzykiem z plemienia Sitka na Alasce, wywodzącym się z ludów Tlingit i Unangax̂.

Tytułowe pytanie dotyczy według muzeum zarówno historycznych skutków kolonializmu, jak i ciągłości mechanizmów, przez które ziemia i jej zasoby wciąż są zawłaszczane, od gorączki złota po współczesny ekstraktywizm. Wystawa należy do programu wystawienniczego muzeum, który obejmuje także wystawy czasowe „Wszystko się zmieni” i „Zasoby”; każda z nich w inny sposób podejmuje temat ekstraktywizmu jako modelu nieograniczonej eksploatacji zasobów. Wystawę „Zasoby” muzeum otwiera w tym samym weekendzie.

Kontekst

Kolonializm osadniczy to według angielskiej Wikipedii proces, w którym osadnicy sprawują władzę kolonialną nad ziemią i jej rdzennymi mieszkańcami: przekształcają tę ziemię, a jej ludność eliminują i zastępują społeczeństwem osadników.

Inuici, jak podaje polska Wikipedia, to grupa rdzennych ludów obszarów arktycznych i subarktycznych Grenlandii, Kanady i Alaski, a Czukcze to paleoazjatycki lud syberyjskich autochtonów, zamieszkujący północno-wschodnią Rosję. Rzeźba i rytowanie w kości morsa są według angielskiej Wikipedii od czasów prehistorycznych ważną sztuką ludową mieszkańców Arktyki, w tym Inuitów i Czukczów. Na Alasce gorączka złota w Nome trwała według tego samego źródła mniej więcej w latach 1899-1909.

Kuratorką wystawy i autorką tekstów jest Julia Grudzień, doktorantka badająca fotografię i muzea, szczególnie w kontekście dekolonialnym, która pracuje w dziale edukacji muzeum; projekt koordynuje Justyna Dominiak. Ekspozycję zaprojektowały Anna Sarnowska i Natalia Wojciechowska, identyfikację wizualną i skład tekstów przygotowali Karolina Pietrzyk i Tobias Wenig, a archiwalia opracowały i zdigitalizowały Joanna Bartuszek i Alicja Kobus. Patronami medialnymi wystawy są Program Drugi Polskiego Radia, TVP Kultura, tygodnik „Polityka”, magazyn „Pismo” i magazyn „Szum”.

Bilet i czas

• Gdzie: w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego, jako nowa wystawa czasowa w muzeum. Dojazd i informacje praktyczne o muzeum podaje profil muzeum.
• Kiedy: 21 listopada 2026 - 30 maja 2027; muzeum wymienia wystawę wśród nadchodzących, a jej otwarcie zapowiada na 21 listopada 2026 roku.
• Bilet: muzeum wymienia dwa rodzaje biletu wstępu: na wszystkie wystawy albo tylko na wystawy czasowe. Na oprowadzania w weekend otwarcia wystarczy bilet wstępu do muzeum, bez dodatkowej opłaty; na późniejsze trzeba kupić bilet na oprowadzanie i zwiedzanie, który kosztuje tyle samo co bilet na samo zwiedzanie. Terminy podaje lista wydarzeń towarzyszących.
• Język: na wystawie będą treści po polsku i po angielsku; angielska strona wystawy w serwisie muzeum nosi tytuł „Whose Land?”.
• Dostępność: muzeum zapowiada audiodeskrypcję całej ekspozycji, tyflografiki wybranych obiektów, wideoprzewodnik i informacje w polskim języku migowym (PJM), informacje w prostym języku oraz miejsca do odpoczynku. Dla osób wrażliwych na bodźce przygotowało ciche godziny na wystawach czasowych, przy przygaszonym świetle i ograniczonej liczbie dźwięków.
• Dla kogo: dla osób zainteresowanych historią kolonializmu, Arktyką i fotografią jako źródłem, które trzeba umieć czytać: wystawa pokazuje, że zdjęcia „pustej ziemi” i portrety mieszkańców służyły temu samemu kolonialnemu obrazowi świata. Oprowadzanie 22 listopada muzeum kieruje do młodzieży i dorosłych, a dzięki audiodeskrypcji całej ekspozycji, tyflografikom i wideoprzewodnikowi w PJM z wystawy skorzystają także osoby niewidome, słabowidzące i głuche.
• Kto może odpuścić: ten, kto oczekuje opowieści o egzotycznej Arktyce i dawnych zdjęć do podziwiania: muzeum zapowiada krytyczne spojrzenie na to, jak fotografia i kolekcjonowanie służyły zawłaszczaniu ziemi.

Wydarzenia towarzyszące

• 21.11.2026, 15:00-16:00 - oprowadzanie po wystawie w weekend otwarcia; nie wymaga dodatkowej opłaty, wystarczy bilet wstępu do muzeum (na wszystkie wystawy lub tylko na wystawy czasowe) - strona wydarzenia
• 22.11.2026, 12:00-13:00 - oprowadzanie dla młodzieży i dorosłych w weekend otwarcia; bez dodatkowej opłaty poza biletem wstępu do muzeum, liczba miejsc ograniczona, muzeum prosi o wcześniejsze przybycie - strona wydarzenia
• 24.11.2026, 17:00-18:00 - oprowadzanie z audiodeskrypcją, z tyflografikami przygotowanymi do dwóch prac; bilet na oprowadzanie i zwiedzanie w cenie biletu na samo zwiedzanie - strona wydarzenia
• 24.11.2026, 18:00-19:30 - debata „Kto kradnie przestrzeń?”, towarzysząca otwarciu wystawy; wśród gości kuratorka Julia Grudzień; bezpłatne bilety do pobrania, liczba miejsc ograniczona - strona wydarzenia
• 25.11.2026, 18:00-20:00 - ciche godziny na wystawach czasowych „Zasoby” i „Czyja to ziemia?”: zwiedzanie przy przygaszonym oświetleniu i ograniczonej liczbie bodźców dźwiękowych, dla młodzieży i dorosłych, z myślą o osobach wrażliwych na bodźce, w tym osobach w spektrum autyzmu; w cenie biletu na wystawy czasowe, liczba miejsc ograniczona - strona wydarzenia
• 29.11.2026, 14:00-15:00 - oprowadzanie; bilet na oprowadzanie i zwiedzanie (wszystkich wystaw lub tylko wystaw czasowych) w cenie biletu na samo zwiedzanie - strona wydarzenia
• 8.12.2026, 17:00-18:00 - oprowadzanie; bilet na oprowadzanie i zwiedzanie w cenie biletu na samo zwiedzanie - strona wydarzenia

Zobacz też

• Państwowe Muzeum Etnograficzne - profil muzeum, w którego siedzibie będzie pokazywana wystawa.
• Wszystko się zmieni - pierwsza odsłona programu „Zasoby”: cztery instalacje kolektywów artystycznych w szklanych pawilonach na bulwarze nad Wisłą, pokazywane do 27 października 2026 roku.

Profil muzeum: Państwowe Muzeum Etnograficzne.