Zespołowość jest koniecznością naszych czasów. Zakłady Artystyczno-Badawcze warszawskiej ASP

Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie pokazuje w Pałacu Czapskich kilkaset obiektów z dorobku Zakładów Artystyczno-Badawczych (ZAB), eksperymentalnej jednostki warszawskiej uczelni, której projektom stolica zawdzięcza między innymi kompleks sportowy Warszawianka i wnętrza dworca Warszawa Śródmieście. Wystawa trwa w terminie 15 października 2026 - 21 marca 2027, a od 29 października 2026 roku dopełnia ją instalacja Marcina Chomickiego na dziedzińcu pałacu.

Muzeum ASP o wystawie:

Wystawa przygotowana przez Muzeum ASP w Warszawie to pierwsze tak przekrojowe ujęcie dorobku Zakładów Artystyczno-Badawczych (ZAB). Opierając się na unikatowych zbiorach Muzeum, ekspozycja wydobywa z cienia pełne spektrum działalności tej jednostki, która stanowiła laboratorium nowoczesnego projektowania w Polsce.

Przez lata rozproszone, w znacznej mierze zapomniane dziedzictwo ZAB - obejmujące m.in. architekturę, urbanistykę, wzornictwo - zostanie scalone, by opowiedzieć historię jednego z najbardziej znaczących zjawisk w polskiej kulturze wizualnej drugiej połowy XX wieku.

Zaprezentowanych zostanie kilkaset obiektów, z których znaczna część pozostaje dotąd nieznana szerszej publiczności.

Czego się spodziewać

Punktem wyjścia jest scenariusz wystawy, której nigdy nie otwarto, odnaleziony podczas badań archiwalnych: twórcy ZAB przygotowywali ją w 1974 roku na dwudziestolecie Zakładów, koncepcję napisał Lech Tomaszewski, a ekspozycję projektowała Viola Damięcka. Wystawę porządkuje sześć tez projektowania, od „czasoprzestrzennego działania formą” po „optymalizację struktur mieszkalnych”. Tezy pozwalają patrzeć na projekty nie tylko przez ich funkcję czy przeznaczenie, ale przede wszystkim przez sposób rozumienia i kształtowania formy.

Narracja wystawy ma odzwierciedlać metodę pracy Zakładów, czyli integrację sztuk. Wystawa przywołuje liderów ZAB, Jerzego Sołtana, Zbigniewa Ihnatowicza, Lecha Tomaszewskiego i Oskara Hansena, ale przypomina też dziesiątki współautorek i współautorów, którzy pozostali poza głównym nurtem historii sztuki. Na liście autorek i autorów są między innymi Wojciech Fangor, Zofia i Oskar Hansenowie, Alina Szapocznikow i Krzysztof Wodiczko.

Wystawa wpisuje się w dwa jubileusze uczelni: stulecie Spółdzielni Artystów ŁAD i pięćdziesięciolecie Wydziału Wzornictwa, dlatego obok dorobku ZAB muzeum pokazuje wybrane prace ŁAD-u. Przywołując Warszawiankę i wnętrza dworca Warszawa Śródmieście, zwraca też uwagę na projekty Zakładów, które kiedyś współtworzyły tożsamość stolicy, a dziś są zapomniane albo głęboko, często całkowicie zdegradowane.

Strona wystawy ilustruje ją między innymi takimi obrazami:

• Kąpieliska zespołu sportowego SKS „Warszawianka” - fotografia Jana Fleischmanna z 1972 roku.
• Wnętrza dworca Warszawa Śródmieście - zdjęcie, które w 1964 roku wykonał Jerzy Sołtan.
• Bar „Wenecja” - fotografia Zbigniewa Kapuścika z lat 60. XX wieku.
• Model skutera „Osa M-55” i aparat fotograficzny „Alfa 2” - wzornictwo z lat 60.; aparat pochodzi z 1963 roku.

Muzeum nie pisze, które z tych obiektów pokazuje w salach w oryginale, a które na fotografiach.

Częścią projektu jest instalacja „Zakłady Artystyczno-Badawcze. Archiwum Transformacji” na dziedzińcu Pałacu Czapskich, czynna od 29 października 2026 roku do końca wystawy. Jej autor, Marcin Chomicki, urodzony w 1976 roku malarz i fotograf, w cyklu Archiwum Transformacji dokumentował niszczenie pozostałości powojennej architektury, w tym projektów ZAB, takich jak bar „Wenecja” i Warszawianka. Na dziedzińcu zestawia archiwalne zdjęcia realizacji z lat 50. i 60. ze swoimi współczesnymi fotografiami i abstrakcyjnymi kompozycjami malarskimi.

Kuratorką wystawy jest Jacqueline Horodyńska, ekspozycję i identyfikację wizualną zaprojektował Łukasz Izert (Izert Studio), a system ekspozycyjny Jakub Marzoch. Partnerami muzeum są między innymi Wydział Wzornictwa ASP, Stowarzyszenie Masław / Tu było, tu stało, Fundacja Polska Sztuka Stosowana, UNITRA i pracownia CENTRALA.

Kontekst

Zakłady Artystyczno-Badawcze powołał 1 stycznia 1954 roku rektor ASP Marian Wnuk jako eksperymentalną jednostkę projektowo-dydaktyczną przy Wydziale Architektury Wnętrz. Według culture.pl należeli do nich profesorowie, absolwenci i studenci uczelni, a Zakłady miały być forum współpracy architektów i urbanistów, malarzy, projektantów, rzeźbiarzy i inżynierów. Wydział Wzornictwa, partner wystawy, wiąże z nimi swoje początki.

Najważniejszą postacią Zakładów był architekt Jerzy Sołtan, który przez cztery lata pracował z Le Corbusierem. Swój sposób pracy w ZAB nazywał metodą integracyjną; polska Wikipedia łączy ją z Modulorem Le Corbusiera, teorią Formy Otwartej Oskara Hansena i zespołową metodą pracy Waltera Gropiusa. Od 1959 roku Sołtan uczył w Harvard Graduate School of Design, gdzie pracował do przejścia na emeryturę w 1979 roku.

Według culture.pl to pierwsza nagroda zespołu Sołtana w konkursie na kompleks sportowy Warszawianka posłużyła za uzasadnienie powołania Zakładów. Z ich pracowni wyszła niezrealizowana koncepcja polskiego pawilonu na wystawę światową w Brukseli w 1958 roku, której częścią miała być muzyka Stanisława Skrowaczewskiego. Zakłady zaprojektowały też bar „Wenecja” obok domu towarowego Wola, otwarty 1 maja 1961 roku, a Sołtan, Ihnatowicz i współpracownicy wnętrza dworca Warszawa Śródmieście z lat 1960-1962, z mozaikowymi kompozycjami Wojciecha Fangora.

Culture.pl pisze, że od mniej więcej połowy lat 60. Zakłady podupadały i że większość ich realizacji jest dziś zniszczona: „Wenecja” zniknęła po gruntownej przebudowie w latach 2000-2002, a część elementów wnętrz dworca Śródmieście zdewastowano lub usunięto.

Rok powstania Zakładów nie budzi wątpliwości, ale źródła różnie podają ich koniec. Polska Wikipedia pisze, że działały w latach 1954-1977 i zostały rozwiązane wraz z powstaniem Wydziału Wzornictwa Przemysłowego w 1977 roku; culture.pl podaje, że przestały istnieć w połowie lat 70.; „Architektura-Murator” w zapowiedzi wystawy podaje lata działalności 1954-1991. Strony muzeum o wystawie żadnej z tych dat nie podają.

Bilet i czas

• Gdzie: w Pałacu Czapskich, siedzibie Muzeum ASP; strona wystawy nie podaje, w której sali. Instalacja Chomickiego stoi na dziedzińcu pałacu. Dojazd i dostępność opisuje profil Muzeum ASP.
• Kiedy: wystawa trwa w terminie 15 października 2026 - 21 marca 2027, a instalacja na dziedzińcu od 29 października 2026 roku do końca wystawy.
• Bilet: strona wystawy nie podaje warunków wstępu ani osobnego biletu. Wystawę ogląda się na zasadach wstępu do muzeum, które podaje ramka z informacjami praktycznymi.
• Godziny: strona wystawy podaje jej godziny otwarcia; są to godziny otwarcia muzeum, podane w ramce z informacjami praktycznymi.
• Ile czasu: muzeum nie podaje czasu zwiedzania. Według szacunku redakcji na kilkaset obiektów ułożonych według sześciu tez i na instalację na dziedzińcu warto zarezerwować co najmniej godzinę.
• Dla kogo: dla zainteresowanych architekturą i wzornictwem powojennej Polski. Także dla tych, którzy znają Warszawiankę albo dworzec Śródmieście i chcą wiedzieć, kto je zaprojektował, oraz dla studentów projektowania, bo wystawa opowiada o zespołowej metodzie pracy. Dla rodzin z dziećmi muzeum przygotowało warsztaty, wymienione w sekcji Wydarzenia towarzyszące.
• Kto może odpuścić: ten, kto szuka przede wszystkim malarstwa i rzeźby. Tematem są architektura, urbanistyka i wzornictwo, a większość realizacji ZAB jest dziś zniszczona, więc dużą część dorobku poznaje się z projektów, modeli i fotografii.

Wydarzenia towarzyszące

Wystawie towarzyszy program oprowadzań, warsztatów, spacerów i dyskusji, przygotowany między innymi z pracownią CENTRALA, Stowarzyszeniem Masław / Tu było, tu stało, Wydziałem Wzornictwa ASP i marką UNITRA. Poniżej nadchodzące terminy, które muzeum już podało.

• 11.11.2026, 13:00-18:00 - Festiwal Wspólna Niepodległa: warsztaty dla dzieci i młodzieży „Dziecięce Zakłady Artystyczno-Badawcze. Odbudujmy niepodległą Warszawę!”, prowadzą Barbara Orłowska i Jacqueline Horodyńska. W nawiązaniu do odbudowy Pałacu Saskiego i do wystawy dzieci kolorują i składają makiety budowli. Miejsce: I piętro budynku ASP, wejście główne; wstęp bezpłatny, muzeum nie podaje zapisów.
• 21.11.2026, 14:00 - spotkanie z osobami związanymi z Zakładami Artystyczno-Badawczymi: Teresą Kelm, Wojciechem Małolepszym i Wojciechem Wybieralskim; rozmowę prowadzą Jacqueline Horodyńska (Muzeum ASP) i Agnieszka Sural (Wydział Wzornictwa ASP).
• 28.11.2026, 14:00 - spacer po terenie Zespołu Sportowego Warszawianka, prowadzi CENTRALA Architekci.
• 6.12.2026, 12:00 - „Dziecięce Warsztaty Artystyczno-Badawcze”, warsztaty mikołajkowe dla dzieci w wieku 6-12 lat, prowadzą Jacqueline Horodyńska i Barbara Orłowska.

Co piszą o wystawie

Oba teksty poniżej pochodzą od patronów medialnych wystawy.

• Architektura-Murator (7.10.2026, Tytus Łubin): zapowiedź, która nazywa wystawę pierwszą monograficzną ekspozycją o dziedzictwie ZAB, a poza tym powtarza tekst muzeum, bez własnej oceny - architektura.muratorplus.pl
• Magazyn Szum (12.10.2026, Redakcja, „Na Dobry Początek”): zapowiedź otwarcia, która przedstawia wystawę jako kilkaset obiektów architektury i wzornictwa drugiej połowy XX wieku, z narracją opartą na scenariuszu z 1974 roku i idei integracji sztuk - magazynszum.pl

Zobacz też

• Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie - profil muzeum w Pałacu Czapskich; tam także dojazd.
• Alina Szapocznikow / Nairy Baghramian - w Zachęcie do 31 stycznia 2027 roku. Szapocznikow jest na liście autorek i autorów wystawy w Muzeum ASP, a Zachęta pisze o odniesieniach do wzornictwa przemysłowego w pracach obu artystek.

Profil muzeum: Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.