Zespołowość jest koniecznością naszych czasów. Zakłady Artystyczno-Badawcze warszawskiej ASP

Muzeum Akademii Sztuk Pięknych zbiera w Pałacu Czapskich rozproszony dorobek Zakładów Artystyczno-Badawczych (ZAB) - zespołu architektów, artystów i inżynierów, któremu Warszawa zawdzięcza między innymi kompleks sportowy Warszawianka i wnętrza dworca Warszawa Śródmieście. Wystawa trwa w terminie 15 października 2026 - 21 marca 2027, a od końca października dopełnia ją instalacja Marcina Chomickiego na dziedzińcu pałacu.

Muzeum ASP o wystawie:

Wystawa przygotowana przez Muzeum ASP w Warszawie to pierwsze tak przekrojowe ujęcie dorobku Zakładów Artystyczno-Badawczych (ZAB). Opierając się na unikatowych zbiorach Muzeum, ekspozycja wydobywa z cienia pełne spektrum działalności tej jednostki, która stanowiła laboratorium nowoczesnego projektowania w Polsce.

Przez lata rozproszone, w znacznej mierze zapomniane dziedzictwo ZAB - obejmujące m.in. architekturę, urbanistykę, wzornictwo - zostanie scalone, by opowiedzieć historię jednego z najbardziej znaczących zjawisk w polskiej kulturze wizualnej drugiej połowy XX wieku.

Zaprezentowanych zostanie kilkaset obiektów, z których znaczna część pozostaje dotąd nieznana szerszej publiczności.

Czego się spodziewać

Punktem wyjścia jest odnaleziony w archiwum scenariusz wystawy, której nigdy nie otwarto: twórcy ZAB przygotowywali ją w 1974 roku na dwudziestolecie Zakładów, koncepcję napisał Lech Tomaszewski, a ekspozycję projektowała Viola Damięcka. Muzeum przejmuje z tego scenariusza sześć tez projektowania, od „czasoprzestrzennego działania formą” po „optymalizację struktur mieszkalnych”. Tezy pozwalają patrzeć na projekty nie tylko przez ich funkcję czy przeznaczenie, ale przede wszystkim przez to, jak ich autorzy rozumieli i kształtowali formę.

Wystawa przypomina liderów Zakładów - Jerzego Sołtana, Zbigniewa Ihnatowicza, Lecha Tomaszewskiego i Oskara Hansena - ale przede wszystkim dziesiątki współautorów, o których historia sztuki pisze niewiele. Na liście autorek i autorów są między innymi Wojciech Fangor, Zofia i Oskar Hansenowie, Alina Szapocznikow i Krzysztof Wodiczko. Obok prac ZAB muzeum pokazuje wybrane prace Spółdzielni Artystów ŁAD, bo wystawa wpisuje się w dwa jubileusze uczelni: stulecie ŁAD-u i pięćdziesięciolecie Wydziału Wzornictwa.

Muzeum zapowiada kilkaset obiektów, w dużej części nieznanych szerszej publiczności, a wystawę opiera na własnych zbiorach, w których są prace i dokumentacja fotograficzna Zakładów. Na stronie wystawy pokazuje zdjęcia, które dobrze oddają skalę tematu:

• Kąpieliska SKS „Warszawianka” - fotografia Jana Fleischmanna z 1972 roku, ze zbiorów Muzeum ASP.
• Wnętrza dworca Warszawa Śródmieście - zdjęcie, które w 1964 roku wykonał sam Jerzy Sołtan.
• Bar „Wenecja” - fotografia Zbigniewa Kapuścika z lat 60.
• Model skutera „Osa M-55” i aparat fotograficzny „Alfa 2” - wzornictwo przemysłowe z lat 60.; aparat pochodzi z 1963 roku.

Muzeum nie publikuje pełnej listy eksponatów, więc nie wiadomo, które z tych rzeczy zobaczysz w salach w oryginale, a które na zdjęciach.

Częścią projektu jest instalacja Marcina Chomickiego, malarza i fotografa urodzonego w 1976 roku, który w cyklu Archiwum Transformacji dokumentuje niszczenie powojennej architektury, w tym budynków ZAB, takich jak bar „Wenecja” i Warszawianka. Na dziedzińcu Pałacu Czapskich zestawi archiwalne zdjęcia realizacji z lat 50. i 60. ze swoimi współczesnymi fotografiami i abstrakcyjnymi kompozycjami malarskimi.

Muzeum zapowiada też oprowadzania, warsztaty, spacery i dyskusję o historii ZAB, przygotowane między innymi z pracownią CENTRALA, Stowarzyszeniem Masław / Tu było, tu stało, Wydziałem Wzornictwa ASP i marką UNITRA; terminów jeszcze nie podało.

Kontekst

Zakłady Artystyczno-Badawcze powołał w 1954 roku rektor ASP Marian Wnuk przy Wydziale Architektury Wnętrz. Miały być miejscem wspólnej pracy architektów i urbanistów, malarzy, rzeźbiarzy, projektantów i inżynierów, do której włączano profesorów, absolwentów i studentów uczelni.

Najważniejszą postacią Zakładów był architekt Jerzy Sołtan, który po wojnie przez cztery lata pracował w Paryżu z Le Corbusierem. Swój sposób pracy w ZAB nazywał metodą integracyjną; Wikipedia wiąże ją z Modulorem Le Corbusiera, teorią Formy Otwartej Oskara Hansena i zespołową metodą pracy Waltera Gropiusa.

Według culture.pl to pierwsza nagroda zespołu Sołtana w konkursie na kompleks sportowy Warszawianka uzasadniła powołanie Zakładów. Z ich pracowni wyszedł też niezrealizowany projekt polskiego pawilonu na wystawę światową w Brukseli w 1958 roku, z muzyką Stanisława Skrowaczewskiego. Zakłady zaprojektowały również bar „Wenecja” na Woli, otwarty 1 maja 1961 roku, oraz wnętrza dworca Warszawa Śródmieście z lat 1960-1962 z mozaikami Wojciecha Fangora.

Od połowy lat 60. Zakłady traciły znaczenie, a większość ich realizacji nie przetrwała: „Wenecję” przebudowano nie do poznania w latach 2000-2002, a część wystroju dworca Śródmieście zniszczono lub usunięto przy remontach. O ochronę tego, co zostało, pyta sama wystawa.

Bilet i czas

• Gdzie: Pałac Czapskich, Krakowskie Przedmieście 5 - siedziba Muzeum ASP, które od 2021 roku pokazuje swoją kolekcję na wystawach czasowych w dwóch salach pałacu. Instalacja Chomickiego stoi na dziedzińcu. Dojazd opisuje profil Muzeum ASP.
• Bilet: muzeum nie podaje warunków wstępu na tę wystawę - jej strona nie wspomina o bilecie ani o osobnej opłacie. Ceny i godziny otwarcia muzeum są w profilu Muzeum ASP.
• Kiedy: dni i godziny otwarcia wystawy, wernisaż oraz otwarcie instalacji na dziedzińcu są w sekcji Wydarzenia towarzyszące.
• Ile czasu: kilkaset obiektów w dwóch salach i instalacja na dziedzińcu to co najmniej godzina; więcej, jeśli chcesz czytać opisy projektów według sześciu tez.
• Dla kogo: dla zainteresowanych architekturą i wzornictwem powojennej Polski oraz warszawskim modernizmem. Także dla każdego, kto zna Warszawiankę albo dworzec Śródmieście i chce wiedzieć, kto i jak je zaprojektował, i dla studentów projektowania - to wystawa o zespołowej metodzie pracy.
• Kto może odpuścić: ten, kto szuka malarstwa i rzeźby w muzealnym sensie. Tematem są architektura, urbanistyka i wzornictwo, a większość realizacji ZAB nie przetrwała, więc dużą część dorobku poznasz z projektów i fotografii.

Wydarzenia towarzyszące

• 14.10.2026, 18:00 - wernisaż wystawy w Pałacu Czapskich, Krakowskie Przedmieście 5.
• 15.10.2026-21.03.2027, wt.-niedz. 12:00-19:00 - wystawa otwarta dla zwiedzających.
• 29.10.2026, 17:30 - otwarcie instalacji Marcina Chomickiego „Zakłady Artystyczno-Badawcze. Archiwum Transformacji” na dziedzińcu Pałacu Czapskich; instalacja jest częścią tego samego projektu i pozostanie na dziedzińcu do 21.03.2027.

Zobacz też

• Alina Szapocznikow / Nairy Baghramian - w Zachęcie od 16 października 2026 do 31 stycznia 2027. Szapocznikow jest na liście autorek i autorów dorobku ZAB, a Zachęta pisze o odniesieniach do wzornictwa przemysłowego w pracach obu artystek.
• Rzeźba na meblościankę - w Królikarni do 25 października 2026: porcelanowe figurki zaprojektowane w połowie lat 50. w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego, czyli powojenne projektowanie w tej samej dekadzie, tyle że dla mieszkań, a nie dla miasta.
• Polski dizajn. Biografia przedmiotu / Biografia projektanta - na siostrzanym muzea.org.pl: Bunkier Sztuki w Krakowie do 13 grudnia 2026 pokazuje współczesnych polskich projektantów przez ich osobiste przedmioty.

Profil muzeum: Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie.