„Formy światła” - Michał Diament: fotografia i szkło w Instytucie Fotografii Fort

„Formy światła” to wystawa Michała Diamenta (1935-1977), fotografa, projektanta szkła użytkowego i twórcy szkła artystycznego związanego z wrocławskim środowiskiem artystycznym, w Instytucie Fotografii Fort; muzeum nazywa ją pierwszą przekrojową wystawą artysty. Zestawia jego fotografie dokumentalne i eksperymentalne z zachowanymi obiektami szklanymi i wyrasta w całości z archiwum rodzinnego. Wystawa trwa w terminie 16 września 2026 - 29 listopada 2026.

Instytut Fotografii Fort o wystawie:

Twórczość Michała Diamenta wymyka się prostym klasyfikacjom. Obejmuje fotografię dokumentalną i eksperymentalną, projektowanie szkła użytkowego, unikatowe szkło artystyczne oraz działalność reklamową. Pierwsza przekrojowa wystawa poświęcona artyście nie rozdziela tych dziedzin, lecz pokazuje je jako elementy jednej praktyki, rozwijanej wokół światła, szkła i przeobrażania form.

Punktem wyjścia stało się niepublikowane dotąd archiwum obejmujące ponad tysiąc negatywów, odbitek oraz fotografii dokumentalnych i eksperymentalnych, a także kilkadziesiąt zachowanych obiektów szklanych. Materiały pozyskane od rodziny artysty zostały po raz pierwszy poddane szerokim kwerendom, digitalizacji i opracowaniu. Pozwoliło to odtworzyć drogę twórczą Diamenta i zobaczyć, jak konsekwentnie fotografia oraz szkło przenikały się w jego pracy.

Początkowo Diament projektował proste, funkcjonalne naczynia przeznaczone do produkcji seryjnej, zgodne z ideałami nowoczesnego wzornictwa lat 60 - podobnie jak wielu innych przedstawicieli wrocławskiej szkoły szkła. Jednak wizyty w hucie i kontakt z żywą, podatną na transformacje masą szklaną stopniowo zmienił jego myślenie. Szkło przestało być wyłącznie materiałem użytkowym. Stało się materią rzeźbiarską. W ostatnich latach życia artysta tworzył organiczne, unikatowe obiekty określane dziś mianem „Duchów”, należące do najbardziej interesujących przykładów autorskiego szkła artystycznego tego okresu.

Podobną drogę przeszła jego fotografia. Od dokumentowania życia artystycznego Wrocławia i wykonywania zdjęć szkła dla uczelni oraz innych projektantów Diament przeszedł do eksperymentów, w których aparat stawał się narzędziem przekształcania rzeczywistości. Interesowały go nie tyle same przedmioty, ile zjawiska optyczne - refleksy, załamania światła, przezroczystość i rytm form.

Wystawa po raz pierwszy prezentuje dorobek Michała Diamenta w tak szerokim zakresie: od fotografii dokumentalnej, przez eksperymenty optyczne i fotografie szkła, po zachowane obiekty użytkowe i artystyczne. Wydobywa przy tym z archiwum postać twórcy, którego praca rozszerza historię wrocławskiej szkoły szkła o ważny, dotychczas niedostatecznie rozpoznany rozdział fotograficzny.

Wystawa powstaje w partnerstwie ze spadkobierczyniami dorobku Michała Diamenta i Galerią Lisowski.

Tekst kuratorski Cezarego Lisowskiego i biogram artysty są na stronie wystawy w serwisie IFF; angielska wersja strony podaje oba teksty, razem z opisem wystawy, po angielsku.

Czego się spodziewać

Według muzeum punktem wyjścia wystawy stało się niepublikowane dotąd archiwum: ponad tysiąc negatywów, odbitek i fotografii oraz kilkadziesiąt zachowanych obiektów szklanych. Kurator Cezary Lisowski dodaje w tekście kuratorskim, że wystawa zestawia zachowane szkła z fotografiami dokumentalnymi i eksperymentalnymi i wyrasta w całości z nieopracowanego wcześniej archiwum rodzinnego.

Muzeum zapowiada przegląd od fotografii dokumentalnej, przez eksperymenty optyczne i fotografie szkła, po zachowane obiekty użytkowe i artystyczne. Według informacji prasowej centralnym elementem wystawy są fotografie własnych obiektów szklanych artysty, bo w nich oba obszary jego twórczości spotykają się najpełniej.

Tekst kuratorski wskazuje, że wystawa koncentruje się na późnym etapie twórczości. Od połowy lat 70. szkła Diamenta wyraźnie odchodzą od prostych, użytkowych form szkoły wrocławskiej, a wyjazdy do huty „Laura” w Tarnowie przynoszą abstrakcyjne, organiczne formy; najpóźniejsze prace przywodzą na myśl głowy lub sylwetki. Muzeum pisze, że te organiczne, unikatowe obiekty z ostatnich lat życia artysty określa się dziś mianem „Duchów”.

W tym samym czasie Diament zaczął eksperymentować z fotografią barwną. Zbliżał obiekty, dzielił je na fragmenty i multiplikował, zmieniał ich skalę, nakładał na siebie negatywy i wielokrotnie naświetlał ten sam obraz, tak że jeden przedmiot stawał się źródłem wielu obrazów.

Kurator pisze, że światło jest w twórczości Diamenta nie tylko jednym z głównych tematów, lecz także tworzywem: artysta badał je w fotografii od początku lat 60., a w szkle od 1967 roku. Muzeum dodaje, że w fotografii interesowały go nie tyle same przedmioty, ile zjawiska optyczne: refleksy, załamania światła, przezroczystość i rytm form.

Na wspólnym wernisażu 16 września 2026 roku muzeum otworzyło w przestrzeni IFF dwie osobne wystawy: „Formy światła” i „Proszę śmiało wchodzić, zostaniecie dobrze przyjęci” Michała Siarka. Według muzeum obie dotyczą światła, koloru, odbić i formy i razem tworzą rodzaj optycznego dyptyku; u Diamenta światło osiada na powierzchni szkła i przez nie przechodzi.

Kontekst

Michał Józef Diament urodził się 19 września 1935 roku w Skarżysku-Kamiennej, a zmarł 9 maja 1977 roku we Wrocławiu. W 1961 roku zamieszkał we Wrocławiu, studiował w tamtejszej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (PWSSP) w pracowni prof. Stanisława Dawskiego i w 1967 roku uzyskał na Wydziale Ceramiki i Szkła dyplom z projektowania szkła. Potem pracował w uczelnianym Międzywydziałowym Zakładzie Fotografii, a w 1974 roku został jego kierownikiem. Jego prace ma w zbiorach między innymi Muzeum Narodowe we Wrocławiu.

Według informacji prasowej Diament nigdy nie planował zostać projektantem szkła. Skierowały go ku tej dziedzinie studia w PWSSP i spotkanie z Dawskim, w którego modelu kształcenia artysta szkła miał równie swobodnie posługiwać się rysunkiem, grafiką i fotografią. Wrocławska szkoła szkła to, jak podaje polska Wikipedia, konwencja szkła artystycznego i użytkowego absolwentów wrocławskiej PWSSP z drugiej połowy lat 50. i z lat 60. XX wieku, ukształtowana przez Dawskiego; wyróżniały ją czystość i harmonia formy, powściągliwość kolorystyczna i prostota wykonania. Diament zaczynał w tej estetyce od kieliszków na długich nóżkach i butli z obustronnymi wklęśnięciami, a z czasem zwrócił się ku unikatowym realizacjom o charakterze rzeźbiarskim.

Według tekstu Adama Soboty dla jeleniogórskiej Galerii Korytarz najbardziej znane dzieła Diamenta należą do cyklu „Siatki” z lat 1967-1971, a największa retrospektywa jego twórczości odbyła się w 1982 roku w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Polska Wikipedia wymienia wśród wybranych wystaw artysty „Siatki” z 1969 roku. W 2007 roku, w trzydziestą rocznicę śmierci artysty, wrocławskie Centrum Fotografii Domek Romański pokazało fotografie ze wszystkich etapów jego twórczości i z jego prywatnego archiwum, a w styczniu 2017 roku Galeria Korytarz pokazała wystawę „Sztuka Fotografii”.

Kurator Cezary Lisowski, urodzony w 1985 roku, jest historykiem sztuki; zajmuje się między innymi historią polskiego wzornictwa i architektury wnętrz XX wieku i jest autorem projektu Archiwa Designu. Od 2023 roku prowadzi w Warszawie galerię Lisowski, a muzeum przedstawia go jako inicjatora wystawy i opiekuna archiwum artysty. Wystawa powstaje w partnerstwie ze spadkobierczyniami dorobku Diamenta i Galerią Lisowski; strona wernisażu wymienia też partnerów wystawy, Miasto Skarżysko-Kamienna i Oknoplast, partnera technologicznego Fujifilm oraz partnerów strategicznych, White Stone Development i Fort Mokotów.

Bilet i czas

• Gdzie: w przestrzeni Instytutu Fotografii Fort w budynku 2 Fortu Mokotów przy ul. Władysława Szpilmana 6, obok osobnej wystawy Michała Siarka; strony wystawy nie podają sali. Wjazd na teren Fortu prowadzi od ul. Racławickiej. Dojazd opisuje profil muzeum.
• Kiedy: wystawa trwa w terminie 16 września 2026 - 29 listopada 2026; muzeum przedłużyło ją z uwagi na duże zainteresowanie (zob. Aktualizacje).
• Bilet: według strony wystawy wstęp jest bezpłatny. Muzeum powtórzyło to w wiadomości z 6 listopada 2026 roku. Na wybrane wydarzenia, takie jak warsztaty i oprowadzania, IFF wymaga rejestracji lub symbolicznego biletu, o czym informuje przy każdym wydarzeniu w kalendarium.
• Godziny: galeria jest czynna w godzinach: śr-pt 14:00-19:00, sob-nd 12:00-19:00, pn-wt nieczynne. 11 listopada 2026 (Narodowe Święto Niepodległości) muzeum jest nieczynne. Pozostałe święta, w które IFF jest zamknięty, wymienia strona „Odwiedź nas”.
• Ile czasu: to szacunek redakcji, nie dane muzeum: na obie wystawy w galerii, która według muzeum ma około 450 m², warto przeznaczyć mniej więcej godzinę. Kto ma więcej czasu, może zajrzeć do czytelni na piętrze, gdzie IFF udostępnia na miejscu ponad 2500 publikacji o fotografii, bez rejestracji i karty czytelnika; prowadzą do niej wyłącznie schody.
• Język: według muzeum wystawy i wydarzenia odbywają się po polsku, o ile opis programu nie mówi inaczej. Angielska strona wystawy w serwisie muzeum podaje opis wystawy, tekst kuratorski i biogram artysty; o angielskich podpisach w galerii nic nie mówi.
• Zdjęcia: fotografować wystawy wolno do użytku prywatnego, bez lampy błyskowej.
• Dostępność: galeria jest parterowa i pozbawiona barier architektonicznych, choć teren prowadzący do wejścia może mieć miejscowe nierówności. W wiadomości z 6 listopada 2026 roku muzeum potwierdziło, że galeria jest parterowa i pozbawiona barier architektonicznych, a czytelnia na piętrze jest dostępna jedynie po schodach, i dodało, że aktualizuje deklarację dostępności; potrzeby związane z dostępnością można zgłosić na adres biuro@fiff.org.pl.
• Dla kogo: dla osób zainteresowanych polską fotografią eksperymentalną, szkłem artystycznym i wrocławską szkołą szkła. Wystawa nie rozdziela fotografii i szkła, tylko pokazuje je jako elementy jednej praktyki, więc najwięcej wyniesie z niej ten, kogo zajmują obie dziedziny.
• Kto może odpuścić: ten, kto potrzebuje angielskich tekstów w galerii: według muzeum wystawy odbywają się po polsku, o ile opis programu nie mówi inaczej, a angielska strona wystawy o angielskich podpisach w galerii nic nie mówi. Opis wystawy, tekst kuratorski i biogram artysty po angielsku można przeczytać przed wizytą na angielskiej stronie wystawy.

Aktualizacje

• 2026-11-06 - muzeum napisało, że z uwagi na duże zainteresowanie wystawę przedłużono do 29 listopada 2026 roku, i uprzedziło, że na niektórych grafikach mogą jeszcze widnieć stare daty. Strona główna IFF ogłasza przedłużenie wystaw do 29 listopada (źródło: fiff.org.pl).

Zobacz też

• Instytut Fotografii Fort - profil muzeum, w którego przestrzeni trwa wystawa.
• Heliogramy w Sali Salomona. W poszukiwaniu światła
• Zespołowość jest koniecznością naszych czasów. Zakłady Artystyczno-Badawcze warszawskiej ASP

Profil muzeum: Instytut Fotografii Fort.