Nie woda nie ziemia

Wystawa zbiorowa w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski bierze za punkt wyjścia torfowisko - miejsce, w którym rozkład zwalnia, a to, co miało zniknąć, zostaje. Stąd rzecz prowadzi w stronę „ciał torfowych” ze śladami rytualnej przemocy, w stronę bagna jako kryjówki dla tych, którzy musieli zniknąć, by przetrwać, i w stronę dzisiejszych „zielonych granic”. Wystawa czynna od 25 kwietnia do 27 września 2026.

Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski o wystawie:

Nie woda nie ziemia zaczyna się w miejscu, gdzie czas nie płynie linearnie. Grzęźnie. Gęstnieje. Zostaje pod stopami. W torfowiskach niska zawartość tlenu i kwaśna woda spowalniają rozkład - ciała, tkaniny, nasiona czy drewniane narzędzia potrafią przetrwać tysiące lat. Bagno staje się niezamierzonym archiwum: przechowuje historie, które miały zostać zapomniane i zatrzymuje je w niepokojącej wilgotnej teraźniejszości. To, co miało zniknąć, trwa.

Wydobywane z bagien „ciała torfowe” (bog bodies) często noszą ślady rytualnej przemocy. Ich spokój bywa mylący: na gładkiej powierzchni skóry kryją się rany, pęknięcia, zaciśnięte liny. Bagno przestaje być krajobrazem, a staje się pytaniem o porządek i jego cenę: kto został złożony w ofierze - i dlaczego właśnie on? Jednocześnie miejsca te od wieków pełniły też inne funkcje. Były kryjówką dla dezerterów, partyzantów, przemytników, uciekinierów - wszystkich tych, którzy musieli zniknąć, by przetrwać. Wrogość terenu paradoksalnie mogła też chronić.

Ta ambiwalencja wraca dziś na „zielonych granicach” - także na pograniczu polsko-białoruskim - gdzie las i bagno stają się korytarzem śmierci, a ludzie bywają przepychani tam i z powrotem, w strefie zawieszonej między prawem a porzuceniem. Nasączona wodą ziemia działa zarazem jak tarcza i jak broń: zasłania, spowalnia, wciąga, utrudnia pomoc.

Przez stulecia bagna osuszano w imię higieny, postępu i bezpieczeństwa. Były „nieużytkami” do ujarzmienia. Dziś wracają w nowej odsłonie ekstraktywizmu: jako tereny pod inwestycje militarne, a nawet miejsca, gdzie woda chłodzi infrastrukturę technologiczną - ukryte zaplecze cyfrowej gospodarki. Krajobraz, który miał być zbędny, znów okazuje się użyteczny.

Wystawa porusza wątki rozpięte pomiędzy geologią, mitem i współczesną polityką, i pyta, co się dzieje, gdy krajobraz nie chce wyschnąć. W świecie obsesyjnie domagającym się twardych granic bagno proponuje inne tempo: wolniejsze, nasycone, uparte. Czasem zostawia po sobie tylko mineralny błękit - wiwianit, który pokrywa kości, mokre drewno i to, co bagno przechowuje. Jego hipnotyczny zielonkawoniebieski odcień staje się dyskretnym znakiem rozpoznawczym wystawy, śladem tego, co wyparte.

Czego się spodziewać

To wystawa zbiorowa, a nie prezentacja jednego nazwiska. Osoby artystyczne wskazane przez muzeum to Zainab Aldehaimy, Roisin Agnew, Hoda Afshar, Centrala (Małgorzata Kuciewicz i Simone De Iacobis), Alia Farid, Katarzyna Hertz, Breda Lynch, Teresa Margolles, Philipp Modersohn, Vica Pacheco, Stach Szumski, Iza Tarasewicz, Zhang Xu Zhan, Zorka Wollny i Glenda Zapata. Kuratorami są Anna Czaban i Krzysztof Gutfrański.

Znakiem rozpoznawczym ekspozycji jest wiwianit - mineralny błękit, który pokrywa kości i mokre drewno wydobyte z torfu. Warto zwrócić na niego uwagę, bo muzeum traktuje ten odcień jako wizualny motyw przewodni całej wystawy.

Godziny otwarcia i bilety znajdziesz na stronie muzeum.