Dotyka czoła, czuje, jak pali, prawdopodobnie ma gorączkę

Od 20 czerwca do 20 września 2026 roku Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski pokazywało w Galerii 1, obok Magazynu Studyjnego Kolekcji, indywidualną wystawę Karoliny Breguły zbudowaną wokół pięciokanałowej instalacji wideo „Burza” z 2020 roku.

Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski o wystawie:

Katastrofa nie pojawia się nagle - nadchodzi powoli i stopniowo przenika codzienność. Karolina Breguła rozbiera na części pierwsze nasze zachowania w obliczu presji i zagrożenia. W dobie wojny kognitywnej, w rzeczywistości nakładających się na siebie i wzajemnie warunkujących kryzysów - klimatycznego, politycznego i humanitarnego - wystawa staje się sugestywnym portretem ogarniętego lękiem i podzielonego społeczeństwa.

Centralną pracą na wystawie jest rozpisana na pięć głosów filmowa opowieść o niszczycielskiej burzy przetaczającej się nad morską wyspą. Bohaterowie i bohaterki obserwują ją z odległego brzegu - początkowo z zaciekawieniem i zdziwieniem mocą grzmotów i błyskawic, później z coraz większym niepokojem wobec niszczycielskiej siły natury. W obliczu zagrożenia wspólnota zaczyna ujawniać swoją kruchość. Osoby są zagubione, momentami zdają się łączyć siły w tymczasowych sojuszach, by następnie odwracać się od siebie, ulegać wpływom innych czy próbować zabezpieczać indywidualne potrzeby. Rodzi się cynizm wobec nieszczęść spadających na sąsiadów z pobliskiej wyspy. Narastający lęk obnaża mechanizmy społecznego zobojętnienia, populizmu i konformizmu, które stopniowo podważają społeczne zaufanie i prowadzą do izolacji - a tym samym potęgują poczucie zagrożenia. Wspólnota, której częścią mimowolnie staje się widz, rozpada się. Jedyne, co ją spaja, to krajobraz.

Podobnie jak w innych filmowych pracach artystki, krajobraz nie jest tu tylko tłem opowieści, lecz aktywną materią, przechowującą pamięć wielu istnień - ludzkich i innych niż ludzkie. Ślady ich historii zapisują się w gruzach domów i w porzuconych podczas ucieczki przedmiotach; ich podmiotowość zostaje upłynniona w zjawiskach atmosferycznych i elementach przyrody. Tak jak w Burzy, krajobraz staje się przestrzenią refleksji nad społeczno-polityczną niestabilnością.

Na wystawie pojawia się również silnie obecny w twórczości artystki wątek tajwański - w ciągu ostatnich dziesięciu lat właśnie tam zrealizowała większość swoich prac. Fotografia z cyklu Odpływ przedstawia miejscowość Xincuo zalaną przez morze. Stopniowe zapadanie się gruntu w połączeniu z rosnącym poziomem mórz powodują, że tamtejszy krajobraz ulega nieustannej zmianie. Katastrofa jest wyraźnie rozciągnięta w czasie, a oczekiwanie na jej kolejne etapy stało się dla mieszkanek i mieszkańców spokojnie akceptowaną codziennością.

Prace Karoliny Breguły są ponurym zbiorowym portretem społeczeństwa ogarniętego lękiem i wewnętrznie podzielonego. „Dotykam czoła, czuję, jak pali, prawdopodobnie mam gorączkę” - mówi jedna z bohaterek Burzy, a jej słowa brzmią jak diagnoza stanu zapalnego, w jakim znalazły się wspólnoty w obliczu kryzysów i permanentnego napięcia.

Czego się spodziewać

Tytuł jest cytatem z pracy: to zdanie wypowiada jedna z bohaterek Burzy, pięciogłosowej opowieści filmowej, która stanowi centrum ekspozycji. Muzeum czyta je jako diagnozę stanu zapalnego wspólnot żyjących w permanentnym napięciu.

Obok filmu pojawia się wątek tajwański - fotografia z cyklu Odpływ, przedstawiająca miejscowość Xincuo zalaną przez morze. To miejsce, w którym zapadanie się gruntu i rosnący poziom mórz uczyniły z katastrofy spokojnie akceptowaną codzienność.

Wystawa należała do cyklu indywidualnych prezentacji w Galerii 1, poświęconego artystkom i artystom, których prace znajdują się w Kolekcji Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. Kuratorką była Anna Czaban. Opis wystawy, kolofon i program wydarzeń pozostają na stronie wystawy w serwisie muzeum.

Kontekst

Karolina Breguła, urodzona w 1979 roku w Katowicach, studiowała fotografię w łódzkiej Szkole Filmowej i tam obroniła doktorat; według Wikipedii od 2013 roku zajmuje się przede wszystkim filmem. Jej „Fire-Followers” pokazano w 2013 roku na 55. Biennale Sztuki w Wenecji, w ramach ekspozycji Rumunii, a „Office for Monument Construction” zdobył w 2016 roku Złoty Pazur na festiwalu w Gdyni. Culture.pl nazywa kręcony w Tainanie film „Skwer” uniwersalną przypowieścią o lęku przed wyjawieniem kłopotliwych tajemnic; muzeum podaje, że mieszka w Szczecinie, wykłada w tamtejszej Akademii Sztuki, a od dziesięciu lat realizuje prace głównie w Tainanie na Tajwanie.

Po wystawie

Muzeum nie zapowiedziało kolejnej odsłony wystawy w innym miejscu, a na stronie wystawy nie wymienia katalogu. Przez trzy miesiące trwania wystawy muzeum przygotowało dwa oprowadzania autorskie z Karoliną Bregułą (30 lipca i 9 sierpnia) oraz, w ostatni weekend, 19 i 20 września, warsztaty „Pisanie na czas kryzysu vol. 3” z artystką i Dorotą Ogrodzką.

Recenzji wystawy w prasie nie odnaleziono, a muzeum nie podało liczby zwiedzających ani nagród. Wystawę odnotował natomiast portal culture.pl, który w sylwetce artystki opisuje ją jako analizę ludzkich zachowań w obliczu presji i zagrożenia.

Aktualne wystawy w Zamku Ujazdowskim:

• Nikt albo wszyscy - pierwsza w Polsce indywidualna wystawa Imrana Perretty: film, dźwięk i poezja o władzy, nadzorze i wykluczeniu, czyli o tych samych mechanizmach lęku, które Breguła pokazywała na przykładzie wspólnoty z „Burzy”; do 4 października 2026.
• Nie woda nie ziemia - wystawa zbiorowa o torfowiskach, w której krajobraz, podobnie jak u Breguły, przechowuje pamięć i ślady przemocy; do 27 września 2026, więc zostało niewiele czasu.

Aktualne wystawy na pokrewny temat w innych muzeach:

• Wszystko się zmieni - plenerowa wystawa Państwowego Muzeum Etnograficznego o polikryzysie i długotrwałych skutkach eksploatacji zasobów, w szklanych pawilonach nad Wisłą; wstęp wolny, do 27 października 2026.
• Adam Kozicki. Wojna wszystkich ze wszystkimi - malarstwo o internecie jako przestrzeni wojen kulturowych i napięć emocjonalnych, bliskie diagnozie społeczeństwa podzielonego, którą stawiała Breguła; w Muzeum Sztuki Nowoczesnej do 10 stycznia 2027.

Profil muzeum: Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski.