Świadectwo poMOCY

„Świadectwo poMOCY” to wystawa Biura Nowych Technologii IPN o rodzinie Ulmów z Markowej i ukrywanych przez nią Goldmanach, Didnerach i Gruenfeldach. Jej głównym elementem jest etiuda filmowa oglądana w goglach VR, a po seansie na ścianach instalacji pojawiają się podświetlone ultrafioletem fotografie, daty i miejsca. Wystawa stoi w Strefie Nowych Technologii Centralnego Przystanku Historia IPN przy Marszałkowskiej 107, w terminie 6 października 2026 - 21 grudnia 2026; uroczysty wernisaż odbył się 15 października.

Biuro Nowych Technologii IPN o wystawie:

„Świadectwo poMOCY” opowiada historię błogosławionej rodziny Ulmów z Markowej oraz Żydów, których ukrywali podczas niemieckiej okupacji. Projekt przygotowany przez Biuro Nowych Technologii Instytutu Pamięci Narodowej łączy zalety tradycyjnej ekspozycji - możliwość osobistego poznania elementów wystawy - z immersyjnym doświadczeniem historii, które umożliwiają nowoczesne technologie. Dzięki temu widz nie tylko może obejrzeć eksponaty, ale również zobaczyć całą historię, prezentowaną w formie etiudy filmowej w wirtualnej rzeczywistości. Wystawę zwiedzisz bezpłatnie w Centralnym Przystanku Historia Instytutu Pamięci Narodowej przy ulicy Marszałkowskiej 107 w Warszawie.

Czego się spodziewać

Zwiedzanie zaczyna się przed wejściem. Czarne, z pozoru jednolite ściany instalacji z bliska okazują się pokryte setkami imion i nazwisk Polaków, którzy w czasie II wojny światowej pomagali prześladowanym Żydom. W środku stoją drewniane krzesła, a na każdym czeka zestaw VR: regulamin mówi o 15 stanowiskach i o oglądaniu wyłącznie na siedząco.

Etiuda prowadzi przez przestrzenie inspirowane prawdziwymi wnętrzami z lat 40. XX wieku, w realiach podkarpackiej wsi, i pokazuje historię z perspektywy sześcioletniej Basi, córki Ulmów. Archiwalne fotografie i dokumenty są w niej połączone z opowieścią. Wystawa korzysta ze źródeł Archiwum IPN i z fotografii z albumu „Sprawiedliwi i ich świat. Markowa w fotografii Józefa Ulmy” Mateusza Szpytmy, zastępcy prezesa IPN.

Po zdjęciu gogli zaczyna się druga część: na wewnętrznych ścianach instalacji pojawiają się podświetlone ultrafioletem fotografie, daty, miejsca i hasła, niewidoczne przed seansem. W sali jest ciemno, działają efekty świetlne i dźwiękowe - warto o tym pamiętać, jeśli wybierasz się z kimś wrażliwym na takie bodźce.

Grupa liczy najwyżej 15 osób, a tura trwa według regulaminu zwykle około pół godziny. Wystawa mieści się w Strefie Nowych Technologii; na immersyjną lekcję historii w pozostałej części Strefy obowiązują zapisy w systemie rezerwacji Przystanku, a Biuro Nowych Technologii proponuje połączyć ją z wizytą na wystawie, także na czas oczekiwania na swoją turę.

Część wystawy jest też w internecie: galeria archiwalnych zdjęć z opisami, przestrzeń wystawy i etiuda w wersji 360 stopni. Tę wersję etiudy kanał IPNtvPL udostępnia w serwisie YouTube w wersji polskiej i angielskiej; trwa 7 min 41 s. Biuro Nowych Technologii zastrzega, że internetowa odsłona to tylko część ekspozycji, a pełną formę i fizyczną przestrzeń wystawy daje dopiero wizyta na miejscu.

Kanał IPNtvPL pokazuje w krótkim reportażu prapremierowy pokaz projektu w Rzeszowie, 9 września 2023 roku, gdy instalacja stała jeszcze w mobilnym kontenerze.

Kontekst

Ulmowie z Markowej, polska rodzina katolicka, przyjęli pod swój dach prawdopodobnie w drugiej połowie 1942 roku ośmioro żydowskich uciekinierów z rodzin Goldmanów, Gruenfeldów i Didnerów. 24 marca 1944 roku niemieccy żandarmi z posterunku w Łańcucie rozstrzelali Józefa, jego żonę Wiktorię, która była w zaawansowanej ciąży, i szóstkę ich dzieci, wśród nich sześcioletnią Barbarę, a razem z nimi wszystkich ukrywanych Żydów. W 1995 roku Józef i Wiktoria zostali pośmiertnie odznaczeni medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, a uroczystość beatyfikacji rodziny odbyła się 10 września 2023 roku w Markowej.

Data wernisażu ma według IPN szczególne znaczenie: 15 października 1941 roku Hans Frank wydał „Trzecie rozporządzenie o ograniczeniu pobytu w Generalnym Gubernatorstwie”, które wprowadzało karę śmierci dla Żydów opuszczających getta bez zezwolenia i dla Polaków udzielających im pomocy. Podczas wernisażu Mateusz Szpytma mówił, że w taki sam sposób jak Ulmowie zginęło około tysiąca Polaków ratujących Żydów. W Markowej w 2016 roku otwarto Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej.

Prapremiera etiudy odbyła się 9 września 2023 roku w Rzeszowie, w przededniu beatyfikacji, a potem przez dwa tygodnie instalację pokazywano w mobilnym kontenerze przed tamtejszym oddziałem IPN. Jesienią 2023 roku etiuda trafiła bezpłatnie na platformę Steam, z pełnym udźwiękowieniem po polsku i po angielsku. W 2024 roku projekt zdobył brąz w kategorii Immersive Experience konkursu Eventex Awards, w którym startowało 1207 projektów z 62 krajów.

Bilet i czas

• Gdzie: Strefa Nowych Technologii Centralnego Przystanku Historia IPN, pierwsze piętro budynku przy ul. Marszałkowskiej 107. Dojazd i godziny otwarcia Przystanku opisuje profil Centralnego Przystanku Historia. Przed swoją turą zgłoś się do recepcji.
• Bilet i rezerwacja: warunki wstępu są w ramce „Bilety i dostępność” poniżej. Wizytę rejestruje się na stronie swiadectwopomocy.pl, w jednym z trzech wariantów: wizyta indywidualna, grupowa albo grupy szkolnej. Grupa większa niż 15 osób rezerwuje dwa lub więcej następujących po sobie terminów. Bez rezerwacji wejdziesz tylko na wolne miejsce i decyduje o tym personel, więc lepiej się zapisać.
• Dni i godziny: podaje je regulamin zwiedzania wystawy; organizator zastrzega w nim możliwość zmian.
• Ile czasu: zarezerwuj około trzech kwadransów. Tura trwa według regulaminu zwykle około pół godziny, przed nią jest zgłoszenie w recepcji i dopasowanie gogli z pomocą personelu, a system rezerwacji przewiduje na wizytę 45 minut. Kto doda immersyjną lekcję w Strefie Nowych Technologii, potrzebuje na nią osobnych zapisów i więcej czasu.
• Dla kogo: dla młodzieży od 13 lat i dorosłych oraz dla szkół, dla których system rezerwacji ma osobny wariant wizyty. Najwięcej zyska ten, kto zna historię Ulmów tylko z grubsza i chce zobaczyć ją oczami dziecka, a nie przeczytać z plansz.
• Dzieci i zgody: seans VR jest dostępny od 13 lat. Osoba niepełnoletnia potrzebuje pisemnej zgody rodzica lub opiekuna prawnego, a każdy uczestnik podpisuje oświadczenie użytkownika gogli; oba formularze można pobrać ze strony rezerwacji i przynieść wypełnione. Brak dokumentów wyklucza z seansu, choć według regulaminu nie musi wykluczać obejrzenia reszty wystawy. O tym, czy treści pasują do wieku dziecka, decyduje opiekun; z dzieckiem poniżej 13 lat wystawa traci swój główny element.
• Zdrowie: osoby z historią napadów padaczkowych, chorób serca lub układu nerwowego, zaburzeń psychicznych, kobiety w ciąży i osoby z wszczepionymi urządzeniami medycznymi powinny przed wizytą skonsultować korzystanie z VR z lekarzem; osoby z tymi schorzeniami i kobiety w ciąży uprzedzają też obsługę przed seansem. Z gogli nie korzysta się w chorobie, przy dużym zmęczeniu ani przy złym samopoczuciu, a seans można przerwać w każdej chwili. Po objawach takich jak zawroty głowy czy nudności nie należy prowadzić pojazdów do ich ustąpienia - kto przyjeżdża samochodem, niech to uwzględni.
• Kto może odpuścić: ten, kto źle znosi gogle VR, zaciemnienie i efekty świetlne, bo seans jest głównym elementem wystawy, a bez niego zostaje tylko część ekspozycyjna. Także ten, kto szuka przede wszystkim oryginalnych przedmiotów: regulamin opisuje część ekspozycyjną jako zdjęcia i treści ujawniane w świetle UV.
• Nagrywanie: nie wolno nagrywać seansu VR ani kopiować materiałów ekspozycji.
• Czego IPN nie podaje: ile trwa seans w goglach i w jakim języku jest jego ścieżka dźwiękowa. Nie podaje też, czy obsługa pomaga po angielsku, czy na pierwsze piętro prowadzi droga bez schodów i czy dziecko poniżej 13 lat może wejść z grupą do sali bez udziału w seansie. Strona rezerwacji i regulamin są tylko po polsku; po angielsku Biuro Nowych Technologii opisuje wystawę na swojej stronie, pod tytułem „Testimony of HELP”.

Zobacz też

• Centralny Przystanek Historia IPN - profil miejsca przy Marszałkowskiej 107, w którego Strefie Nowych Technologii mieści się wystawa; tam dojazd i godziny otwarcia.
• Czym jest dla nas Archiwum Ringelbluma - w Żydowskim Instytucie Historycznym dwie gabloty o tym, jak po wojnie wydobywano i konserwowano Podziemne Archiwum Getta Warszawy; dobry następny krok dla tych, których historia Ulmów skłoni do sięgnięcia po dokumenty z czasów Zagłady.
• Aleja Szucha po godzinie „W” - plenerowa wystawa planszowa na ogrodzeniu Muzeum Więzienia Pawiak od strony al. Jana Pawła II, o powstańczym wątku tak zwanej Strasse der Polizei, najpilniej strzeżonej w czasie okupacji niemieckiej dzielnicy, do której należała Aleja Szucha.

Profil muzeum: Centralny Przystanek Historia IPN.