Lary i penaty. O budowaniu poczucia bezpieczeństwa w architekturze

Wystawa, którą Polska pokazała w 2025 roku na Biennale Architektury w Wenecji, po raz pierwszy trafia do kraju - na Wawel, w wyborze dopasowanym do zamku. Gaśnica i kamera stoją tu obok gromnicy i soli rozsypanej w kącie. Bilet kosztuje 5 zł, a z biletem obejmującym pierwsze piętro zamku wejdziesz bez dopłaty.

Zamek Królewski na Wawelu o wystawie:

Bezpieczeństwo należy do najbardziej podstawowych ludzkich potrzeb. Architektura odpowiada na tę potrzebę, zapewniając schronienie i ochronę. Jednak poczucie bezpieczeństwa nie wynika wyłącznie z jakości konstrukcji, technologii czy spełnienia obowiązujących norm. Tworzą je także gesty, zwyczaje, symbole i rytuały, dzięki którym oswajamy przestrzeń i odzyskujemy poczucie wpływu na otaczającą nas rzeczywistość.

Punktem wyjścia dla wystawy są lary i penaty - rzymskie bóstwa opiekuńcze związane z domem i jego mieszkańcami. Ich obecność przypomina, że potrzeba ochrony od najdawniejszych czasów znajdowała wyraz zarówno w rozwiązaniach praktycznych, jak i w praktykach kulturowych. Wystawa przygląda się polskim zwyczajom, rytuałom i przesądom związanym z budowaniem i zamieszkiwaniem domu, traktując je jako świadectwo zbiorowych doświadczeń oraz sposobów oswajania niepewności.

Czego się spodziewać

Według krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych wystawa zajmuje salę wystaw czasowych w budynku nr 7, w którym zamek umieszcza też Wawel Odzyskany. Według strony wystawy wchodzi się na nią przez wystawę „Wawel Odzyskany”, więc tam kieruj kroki. Zamek nie podaje liczby obiektów ani sal.

Cały projekt stoi na dwóch porządkach, pokazanych jako równorzędne. Pierwszy to bezpieczeństwo z przepisów: budowlanych, przeciwpożarowych i BHP. Drugi to poczucie bezpieczeństwa z rytuałów, którymi w Polsce zabezpieczano dom przed nieszczęściem.

O czym opowiada wystawa na Wawelu, według kuratorki z ramienia zamku w rozmowie z „Tygodnikiem Powszechnym”:

• Gromnica - świeca, która miała strzec domu w czasie burzy; najprostszy przykład przedmiotu codziennego użytku, któremu przypisywano ochronną moc.
• Sól rozsypana w kącie - domowy sposób na złe moce, pokazany na równi z urządzeniami technicznymi.
• Kamera, gaśnica i kraty - dzisiejsze odpowiedniki tamtych gestów, czyli bezpieczeństwo z katalogu przepisów.
• Drzwi do schronu - przykład fizycznej bariery, na którym kuratorka rozdziela bezpieczeństwo od samego poczucia bezpieczeństwa; czy same drzwi są eksponatem, z wywiadu nie wynika.

W Wenecji w pawilonie były też podkowa, różdżka radiestezyjna i znaki ochronne na progu, a gaśnica stała w niszy wyłożonej muszlami, jak figura świętego. Ile z tego przyjechało do Krakowa, zamek nie mówi. Kuratorka zapowiada wybór podporządkowany opowieści o bezpieczeństwie samego Wawelu: jego murach, basztach i zabezpieczeniach.

Kontekst

Lary i penaty to rzymskie bóstwa opiekuńcze domu, a po polsku także dawne, dziś rzadkie określenie samego domu i jego sprzętów. Projekt wygrał konkurs na wystawę w Pawilonie Polskim na 19. Biennale Architektury, spośród 45 zakwalifikowanych zgłoszeń. W Wenecji oglądano go od 10 maja do 23 listopada 2025 roku, przy głównym haśle Carla Rattiego „Intelligens. Naturalne. Sztuczne. Wspólne”.

Pawilon Polski stoi w ogrodach Giardini od 1932 roku, a od ponad siedemdziesięciu lat wystawy w nim przygotowuje warszawska Zachęta. Zespół jest interdyscyplinarny. Tworzą go historyczka sztuki i kuratorka Aleksandra Kędziorek, architekt Maciej Siuda, artystka Katarzyna Przezwańska, autorka rzeźb i interwencji architektonicznych, oraz Krzysztof Maniak, absolwent intermediów krakowskiej ASP, pracujący w krajobrazie wokół Tuchowa. Kuratorką ze strony zamku jest dr Bogumiła Wiśniewska, która w zamku odpowiada za sztukę współczesną.

Bilet i czas

Normalny 5 zł, ulgowy 3 zł, w kasach i online na bilety.wawel.krakow.pl. Z biletem „Zamek” (1. i 2. piętro, 95/71 zł) albo „Zamek piętro 1.” (57/43 zł) wejdziesz bez dopłaty. Kto już planuje pierwsze piętro, powinien doliczyć tę wystawę do trasy.

Wystawa jest czynna od wtorku do niedzieli, 9:00-17:00, ostatnie wejście 20 minut przed zamknięciem. Nieczynna 1 i 11 listopada, 24-26 i 31 grudnia oraz 1 stycznia.

Październik i grudzień: w poniedziałki, 10:00-16:00, zamek wpuszcza bezpłatnie na wybrane wystawy, a pula wejściówek jest ograniczona i dostępna tylko w kasach. Tej wystawy nie ma ani w tej ofercie, ani na poniedziałkowej liście płatnej, więc na poniedziałek jej nie planuj.

Listopad: obowiązują zasady „Darmowego Listopada 2026”, opisane na stronie Co zwiedzać . Ta wystawa nie jest w nim bezpłatna. Od wtorku do niedzieli obejmuje ją płatny bilet „Zamek piętro 1.” (57/43 zł). Według odczytania redakcji wystarczy też jej własny bilet za 5/3 zł: zamek pisze, że w listopadzie na pozostałe wystawy wchodzi się na bilety z cennika, a cennik podaje dla niej osobną cenę. W poniedziałki, 10:00-16:00, bezpłatne na wejściówki są Prywatne Apartamenty Królewskie, Wawel Odzyskany i Międzymurze, ale tej wystawy zamek w ofercie poniedziałkowej nie wymienia. Kto w listopadzie przychodzi na bezpłatne drugie piętro, za tę wystawę zapłaci osobno.

Na samodzielne obejście zarezerwuj 30-45 minut; oprowadzanie kuratorskie trwa 45 minut, co wyznacza górną granicę. Najlepsza dla osób zainteresowanych architekturą, etnografią i projektowaniem oraz dla tych, którzy nie dotarli do Wenecji. Kto był w pawilonie, zobaczy wybór, a nie powtórkę. Kto ma na Wawel godzinę i jest tu pierwszy raz, niech zacznie od komnat.

Co piszą o wystawie

Tygodnik Powszechny (22.09.2026, Jacek Taran): rozmowa z kuratorką z ramienia zamku, z której wynika, że Wawel jest tu nie tylko gospodarzem, ale i jednym z bohaterów wystawy - link . Dr Bogumiła Wiśniewska mówi w niej: „Nie jest to wystawa przeniesiona w skali jeden do jednego, ale wybór dzieł”.

Harvard Graduate School of Design (17.07.2025, A. Krista Sykes), o odsłonie weneckiej: w przeglądzie całego Biennale autorka zalicza Pawilon Polski do najmocniejszych prezentacji narodowych i zatrzymuje się przy gaśnicy postawionej w niszy zarezerwowanej zwykle dla świętego - link .

designdoc.pl (17.05.2025, Franek Tchórzewski), o odsłonie weneckiej: relacja z otwarcia pawilonu, która wylicza obok siebie znaki ewakuacyjne, alarmy i gaśnice oraz podkowę, różdżkę radiestezyjną i gromnicę - link .

Trzy teksty: jedna przychylna recenzja i jedna relacja, obie z Wenecji, oraz wywiad przed otwarciem na Wawelu. Recenzji krakowskiej odsłony do 7 października nie znaleziono.

Aktualizacje

• 2026-10-07 - zamek ogłosił zasady „Darmowego Listopada 2026”: wystawa pozostaje w listopadzie płatna, a jej bilet i godziny są bez zmian (źródło: Co zwiedzać , strona wystawy ).

Zobacz też

• Kunszt i fach. Kraków rzemieślników - w Pałacu Krzysztofory, do 25 października. Druga strona tej samej historii: cechowa obrzędowość rzemieślników, którzy w zamian za przywileje zbroili baszty i bronili murów miasta.
• Katarzyna Krakowiak-Bałka. Ekologie współtworzenia - w MOCAK-u, do 18 października. Budynek muzeum potraktowany jak żywy organizm, czyli inne spojrzenie artystki na architekturę.
• Zachęta - Narodowa Galeria Sztuki - warszawska galeria, która przygotowuje wystawy w Pawilonie Polskim w Wenecji i współorganizuje tę na Wawelu.

Bilety, godziny otwarcia i aktualne informacje znajdziesz na stronie Zamku Królewskiego na Wawelu .

Profil muzeum: Zamek Królewski na Wawelu .