Rewolucja, postęp, imperializm… Pieniądz papierowy XIX wieku

Od asygnat rewolucyjnej Francji i biletów skarbowych insurekcji kościuszkowskiej po akcje, bony zastępujące drobną monetę i losy loterii: Gabinet Numizmatyczny MNK pokazuje, jak papier trafił do codziennego obiegu w XIX wieku. Wystawa w oddziale MNK Czapscy przy Piłsudskiego 12 jest czynna od 23 października 2026 roku do 11 kwietnia 2027 roku.

Muzeum Narodowe w Krakowie o wystawie:

XIX wiek był epoką dynamicznych przemian technologicznych, gospodarczych i kulturowych, które znacząco wpłynęły także na rozwój pieniądza. Wystawa ma na celu przybliżenie historii i upowszechnienia pieniądza papierowego w różnych krajach Europy, Azji i Ameryki, który stał się podstawą współczesnych walut.

Czego się spodziewać

Ekspozycja wyrasta z najmocniejszej strony oddziału. Według muzeum obiekty pochodzą głównie z Gabinetu Numizmatycznego MNK, a wiele z nich jest pokazywanych publicznie po raz pierwszy. Kuratorką jest dr Barbara Zając, koordynatorką Sylwia Siwek. Muzeum nie podaje liczby eksponatów ani tego, w którym budynku oddziału (pałac czy pawilon) stoi wystawa.

Pięć wątków, które muzeum opisuje na stronie wystawy:

• Pieniądz rewolucji - francuskie asygnaty, które szybko straciły wartość, i polskie bilety skarbowe z 1794 roku, jedne z pierwszych takich emisji na ziemiach polskich.
• Banknot jako ilustracja epoki - nowe możliwości graficzne, które dał przełom w produkcji papieru w połowie stulecia.
• Giełda - akcje i obligacje, z których finansowano wielkie inwestycje przemysłowe, także budowę kolei.
• Złoto w tle - kształtowanie się krajowych systemów monetarnych i międzynarodowego systemu waluty złotej.
• Pieniądz zastępczy i loterie - bony i kwity wydawane przez majątki i przedsiębiorstwa, gdy brakowało drobnej monety, oraz losy loteryjne.

Warto, jeśli interesuje cię historia gospodarcza, numizmatyka albo grafika użytkowa. Jeżeli liczysz na malarstwo, pomiń ją i idź od razu do Pawilonu Józefa Czapskiego w tym samym oddziale.

Kontekst

Asygnaty były pieniądzem papierowym rewolucyjnej Francji, emitowanym w latach 1789-1796. Początkowo zabezpieczał je majątek skonfiskowany Kościołowi i koronie, lecz kolejne dodruki sprawiły, że do 1796 roku straciły niemal całą wartość.

Druga oś wystawy to złoto. Klasyczny system waluty złotej, w którym wartość pieniądza wiązano z określoną ilością kruszcu, obowiązywał w głównych gospodarkach od lat 70. XIX wieku do wybuchu wojny w 1914 roku. W Cesarstwie Niemieckim drogę do niego otworzyła ustawa z 4 grudnia 1871 roku o biciu złotych monet, która wprowadziła markę.

Wystawę pokazuje oddział, który nosi imię Emeryka Hutten-Czapskiego (1828-1896); muzeum nazywa go najwybitniejszym polskim kolekcjonerem-numizmatykiem. W 1903 roku jego rodzina przekazała pałac i kolekcję Muzeum Narodowemu. Kolekcja numizmatyczna MNK liczy dziś ponad 100 tysięcy obiektów, z których około 2,5 tysiąca stale pokazuje pałac.

Bilet i czas

Osobnego biletu nie ma. Strona wystawy podaje, że wstęp jest w cenie biletu do oddziału: 18 zł normalny, 14 zł ulgowy. Według cennika MNK ten sam bilet obejmuje pałac i pawilon, rodzinny kosztuje 36 zł, uczniowie i studenci płacą 1 zł, a dzieci poniżej siedmiu lat wchodzą bezpłatnie. Bilet kupisz w kasie albo w sklepie internetowym MNK .

Według strony godzin otwarcia MNK oddział jest czynny we wtorki 10:00-18:00, od środy do niedzieli 10:00-16:00, w poniedziałki nieczynny. Strona podaje jeden rozkład, bez osobnych godzin zimowych, a zmiany w harmonogramie muzeum ogłasza w zakładce Aktualności. Strona oddziału mówi, że ostatnich zwiedzających wpuszcza się 20 minut przed zamknięciem, ogólna strona pytań MNK podaje 30 minut. Bezpieczniej więc wejść najpóźniej o 15:30, we wtorek o 17:30.

Wtorek jest w MNK dniem bezpłatnego wstępu wyłącznie na wystawy stałe, a ta wystawa jest czasowa: licz się z tym, że i we wtorek zapłacisz za bilet. W razie wątpliwości zadzwoń do kasy oddziału (tel. 12 433 58 43). Na same wystawy stałe osoby zwiedzające indywidualnie muszą we wtorek pobrać w kasie bezpłatną wejściówkę.

Częste pytania:

• Czy bilet z Gmachu Głównego, Sukiennic albo Muzeum Czartoryskich wystarczy? Według cennika każdy z nich daje wstęp na wystawy stałe u Czapskich. Strona wystawy wymienia tylko bilet do oddziału, więc o wystawie czasowej rozstrzyga kasa.
• Czy przy okazji zobaczę wystawę morską? Tak. „Pod żaglami i gwiazdami” jest czynna równolegle, do 7 lutego 2027 roku, a strony obu wystaw podają, że wstęp jest w cenie biletu do oddziału. Jeden bilet za 18 zł obejmuje więc obie.
• Czy opłaca się karnet? Roczny karnet MNK (300 zł normalny, 200 zł ulgowy) daje nielimitowany wstęp na wszystkie wystawy poza Muzeum Czartoryskich. Opłaca się tylko przy wielu wizytach w roku.
• Czy wjadę wózkiem? Do pałacu prowadzą wysokie schody pokonywane po przenośnych szynach, w środku jest winda. Pawilon jest dostępny na wszystkich poziomach. Ponieważ muzeum nie podaje, gdzie stoi wystawa, zapytaj o to w kasie przed wizytą.

Na samą wystawę zarezerwuj 30-45 minut; to szacunek, bo muzeum nie podaje liczby obiektów. Z numizmatyką w pałacu i Pawilonem Józefa Czapskiego wychodzi około dwóch godzin. Najlepsza dla kolekcjonerów, studentów historii i ekonomii oraz licealistów, którzy właśnie poznają rewolucję francuską i insurekcję kościuszkowską. Młodsze dzieci szybko znudzą się gablotami z drobnym drukiem.

Wydarzenia towarzyszące

• 25.10.2026, 12:00 - oprowadzanie kuratorskie z Barbarą Zając w cyklu „W samo południe. Oprowadzania niedzielne”. Zbiórka przy kasie w Pałacu Czapskich, udział w cenie biletu na wystawę (18 zł, ulgowy 14 zł), tylko dla osób indywidualnych, najwyżej cztery miejsca na osobę. Zapisy: rezerwacja@mnk.pl lub tel. 12 433 57 44, wew. 2, od poniedziałku do piątku w godz. 9:00-16:00 - strona wydarzenia .
• 26.11.2026, 11:00-12:00 - oprowadzanie dla osób w wieku 60+ w cyklu „Poranek w muzeum”, prowadzi kuratorka. Udział 5 zł od osoby, najwyżej cztery miejsca na osobę. Rezerwacja wyłącznie telefoniczna od 16.11.2026, 9:00: tel. 12 433 57 44, wew. 2 - strona wydarzenia .

Zobacz też

• Pod żaglami i gwiazdami - morza, porty i żeglarze - druga wystawa czasowa u Czapskich, czynna do 7 lutego 2027 roku: starodruki, mapy i atlasy o żegludze z XVI-XVIII wieku. Do jej zamknięcia obie wystawy obejrzysz na jednym bilecie do oddziału.
• Zrodzone z pasji. Maszyny liczące z kolekcji Waltera Szreka - arytmometry i liczydła w Collegium Maius, zebrane przez twórcę systemów loteryjnych; dobre uzupełnienie dla tych, których zaciekawią XIX-wieczne losy i rachunki.
• Satyra i komiks u Jana Matejki - wiek XIX od strony prywatnej: rysunki satyryczne i karykatury Jana Matejki w jego domu przy Floriańskiej 41, czynne do 31 stycznia 2027 roku.

Profil muzeum: Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego .