Muzeum Archeologiczne - Oddział Nowa Huta-Branice

Czego się spodziewać

Najlepszy eksponat tego oddziału nie stoi w gablocie - jest nim sala, w której gabloty ustawiono. Muzeum Archeologiczne w Branicach zajmuje kamienną wieżę z początku XVI wieku, przebudowaną około 1603 roku dla Jana Branickiego przez krakowski warsztat Santiego Gucciego, tego samego, któremu przypisuje się nagrobek Anny Jagiellonki na Wawelu. Na piętrze zachował się kominek z pińczowskiego wapienia, z głowami zwierząt i herbami w kartuszach, oraz portal z Gryfem. Ściany kryje sgraffito, dach chowa się za attyką z arkadami.

Wystawy są dwie i obie mieszczą się w tym budynku, zwanym lamusem. „Garncarstwo prahistoryczne” prowadzi przez naczynia gliniane od VI tysiąclecia p.n.e. do końca średniowiecza - to skorupy i formy, a nie skarby, opowiedziane jako historia rzemiosła i jako narzędzie, którym archeolog datuje osadę. Druga, „Archeolodzy dla Nowej Huty”, otwarta w 2023 roku, jest opowieścią o samej instytucji. Plansze, monitory, mnóstwo zdjęć z siedemdziesięciu lat wykopalisk w Wyciążu, Cle, Mogile i Zesławicach, a przy tym zabytki na co dzień leżące w magazynie. Na terenie Nowej Huty zarejestrowano blisko 140 stanowisk archeologicznych i ta liczba jest właściwym bohaterem obu ekspozycji.

Dokoła rozciąga się zespół dworsko-parkowy: klasycystyczny drewniany dwór Badenich z portykiem kolumnowym, park o rodowodzie wczesnobarokowym, zabudowania gospodarcze, z których spichlerz wciąż czeka na remont. Wstęp do parku nic nie kosztuje.

To miejsce dla trzech grup: dla zainteresowanych historią Nowej Huty, dla miłośników architektury renesansowej i dla tych, którzy chcą zobaczyć, jak w praktyce wygląda archeologia terenowa. Kto szuka efektownych zabytków, powinien pojechać gdzie indziej - w Branicach wrażenie robią mury i park, nie liczba obiektów. Dzieciom poniżej dziesiątego roku życia same wystawy raczej nie wystarczą; park i owszem.

Wskazówki

• Jedź w poniedziałek. Wstęp na wystawy jest wtedy bezpłatny, a gmach główny przy Senackiej jest w poniedziałki zamknięty - kalendarze obu adresów uzupełniają się idealnie.
• To wyprawa przedpołudniowa. Od poniedziałku do piątku oddział działa tylko w godzinach 10:00-14:00, przez cały rok. Weekendy są sezonowe: od maja do października soboty i niedziele 14:00-18:00, od listopada do kwietnia w weekendy zamknięte.
• Ostatnie wejście dotyczy także parku. Pół godziny przed zamknięciem - kto planuje wystawę i dopiero potem spacer, nie zdąży.
• Zarezerwuj 45 minut, półtorej godziny z parkiem. Obie wystawy są kameralne. Reszta czasu należy do lamusa, dworu Badenich oglądanego z zewnątrz i alejek.
• Nie przegap piętra lamusa. Kominek i portal w sali reprezentacyjnej są lepsze od wszystkiego, co stoi w gablotach.
• Bilety tylko na miejscu. Ceny biletów i karnetu na wystawę stałą i czasową podaje strona oddziału. Sprzedaży internetowej nie ma; grupy, zajęcia dla dzieci i wtorkowe spotkania dla seniorów umawia się telefonicznie pod numerem 12 640 80 60.
• O dostępności zadzwoń. Muzeum podaje, że w lamusie nie ma windy ani podjazdu dla osób z niepełnosprawnościami, a wystawy zajmują kondygnacje zabytkowej wieży połączone schodami. Przed wizytą warto zapytać.

Jak dojechać

Tramwaj i autobus: tramwajem 10 albo 21 do pętli Pleszów, tam przesiadka w autobus 131 do przystanku Sasanek. Linia 131 jest jedyną, która ten przystanek obsługuje, więc rozkład sprawdź przed wyjazdem, a nie na miejscu. Tramwaj 10 jedzie z centrum przez Pocztę Główną i plac Centralny, co daje jeden przesiadkowy skok zamiast krążenia po Nowej Hucie.

Samochodem: ulicą Igołomską na wschód, za kombinatem w prawo w stronę Branic; adres to ulica Sasanek 2A. Od Rynku Głównego kilkanaście kilometrów.

Pieszo: z Nowej Huty nie ma sensownego dojścia - to już otwarty teren podmiejski za kombinatem. Traktuj Branice jako osobne pół dnia, nie jako punkt spaceru.

W okolicy

Najlogiczniejszy drugi punkt dnia to Muzeum Nowej Huty na osiedlu Centrum E - opowiada o mieście, którego budowa uruchomiła wykopaliska opisane w Branicach, i bez niego ta wystawa jest tylko zbiorem fotografii. Macierzyste Muzeum Archeologiczne przy Senackiej ma dziś czynną jedną ekspozycję z czterech, więc dwa adresy tej samej instytucji razem dają mniej, niż sugerowałaby nazwa. Trzecim jest kościół św. Wojciecha na Rynku Głównym, czynny sezonowo, z podziemną wystawą o początkach miasta - najtańsza i najkrótsza archeologia w Krakowie.

Historia

Branice wymieniono po raz pierwszy w 1250 roku, gdy Bolesław Wstydliwy nadał tu prawo połowu bobrów. Wieś należała do Gryfitów, a potem do wywodzących się z nich Branickich, aż do wygaśnięcia rodu pod koniec XVIII wieku; w XIX wieku gospodarzyli tu Badeniowie. Do Krakowa Branice włączono w 1951 roku, dwa lata po rozpoczęciu budowy kombinatu.

Oddział jest dzieckiem tej budowy. Gdy w 1949 roku ruszyły prace ziemne, robotnicy zaczęli natrafiać na ślady osadnictwa sięgającego neolitu, i już we wrześniu 1950 roku Ministerstwo Kultury i Sztuki powołało Kierownictwo Prac Wykopaliskowych w Nowej Hucie. Lata pięćdziesiąte, sześćdziesiąte i siedemdziesiąte XX wieku to okres najintensywniejszych badań, prowadzonych równolegle z rozbudową dzielnicy. Placówka kilka razy zmieniała siedzibę, aż w 2007 roku osiadła w Branicach.